અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · સામાન્ય જ્ઞાન

ભારત અને વિશ્વમાં રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાના આરંભની અવનવી, અજાણી વાતો (1)

 

ભારતમાં મુંબઈ – પૂના વચ્ચે પ્રથમ હાયપરલુપ ટ્રેન દોડશે તેવી જાહેરાત તાજેતરમાં થઈ છે. મહારાષ્ટ્ર સરકાર અને રિચાર્ડ બ્રેન્સનની અમેરિકન કંપની ‘વર્જિન હાયપરલુપ વન વચ્ચે સુપરસોનિક  સ્પીડથી દોડતી હાયપરલુપ ટ્રેન માટે કરાર થયા છે.

ફેબ્રુઆરી, 2018 માં મુંબઈમાં મળેલ ‘મેગ્નેટિક મહારાષ્ટ્ર કન્વર્જન્સ 2018’માં થયેલ ‘એમઓયુ’ અનુસાર ‘વર્જિન હાયપરલુપ વન’ દ્વારા મુંબઈ અને પૂના વચ્ચે દોડનાર હાયપરલુપ ટ્રેન પ્રતિ કલાક 1000 કિલોમીટરથી વધારે સ્પીડથી દોડીને મુંબઈથી પૂને માત્ર  વીસથી પચ્ચીસ મિનિટમાં જ પહોંચાડશે! મધુસંચયના વાચક મિત્રોને ભારતજાપાન કરાર અનુસાર અમદાવાદમુંબઈ વચ્ચે પ્રસ્તાવિત બુલેટ ટ્રેનના પ્રૉજેક્ટની જાણ હશે જ.

આ સમયે આપણને રેલવેના ઇતિહાસની યાદ જરૂર આવે.

ભારતની પ્રથમ રેલવે પેસેંજર ટ્રેન મુંબઈમાં બોરીબંદર – થાણા વચ્ચે

હિંદુસ્તાનમાં બ્રિટીશ રાજના પાયા મજબૂત કરવા અંગ્રેજોએ 1853માં મુંબઈમાં પેસેંજર રેલવે સેવા શરૂ કરી. ઇંગ્લેન્ડની જીઆઇપીઆર કંપની દ્વારા ભારતની સૌ પ્રથમ રેલ્વે પેસેન્જર ટ્રેન મુંબઈમાં બોરીબંદર અને થાણા વચ્ચે 16 એપ્રિલ, 1853ના રોજ શરૂ થઈ. આ પહેલી ટ્રેનમાં સફર કરનાર આમંત્રિત જીઆઇપીઆર કંપનીના ડાયરેક્ટર સર જમશેદજી જીજીભાઈ અને જગન્નાથ શંકર શેઠ હતા.

ત્રણ સ્ટીમ એંજિન વડે ખેંચાયેલ ચૌદ કોચની આ ટ્રેન માત્ર મુંબઈ કે હિંદુસ્તાનની જ નહીં, સમગ્ર એશિયાની પ્રથમ રેલવે પેસેન્જર ટ્રેન સેવા હતી. બોરીબંદર પાછળથી વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ કહેવાયું; આજે તે છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ (સીએસટી) કહેવાય છે.

આવો! આજે મધુસંચય પર ભારતમાં અને વિશ્વમાં રેલવે ટ્રાંસપોર્ટના આરંભની પૂર્વભૂમિકા જાણીએ.

મુંબઈનો ઝડપી વિકાસ

સત્તરમી સદીના આરંભમાં ઇંગ્લેન્ડ (યુરોપ) થી આવેલ અંગ્રેજોએ હિંદુસ્તાનમાં મોગલ બાદશાહ જહાંગીર પાસેથી વ્યાપાર માટે પરવાનો લીધો. તે સમયે દક્ષિણ ગુજરાતના સુરત બંદરથી યુરોપ અને આફ્રિકા સાથે ધીકતો વેપાર થતો. 1608 -1612ના અરસામાં અંગ્રેજોએ સુરતમાં પહેલી ‘ફેક્ટરી’ (વ્યાપારી કોઠી / ગોડાઉન જેવી ઓફિસ) વિકસાવી અને જોતજોતામાં મુંબઈ સુધી પગપેસારો કર્યો.

અઢારમી સદીના પ્રથમ ઉત્તરાર્ધમાં અંગ્રેજોને મુંબઈનું મહત્ત્વ સમજાઈ ગયું હતું. મુંબઈના સાત જેટલા મુખ્ય ટાપુઓ હતા. મુંબઈના  અવાવરુ, છૂટાછવાયા ટાપુઓમાં દીર્ઘદ્રષ્ટિવાળા અંગ્રેજ શાસનકર્તાઓને ભવિષ્ય દેખાતું હતું. સુરતના જહાજીવાડાના અગ્રેસર પારસી નિષ્ણાતો –  લવજી વાડિયા અને પરિવારજનો ને અંગ્રેજોએ  મુંબઈનું બારું વિકસાવવાની જવાબદારી આપી તે વાત ‘મધુસંચય’ના વાચકો જાણે છે. 1750 ના અરસામાં બોમ્બે ડોક યાર્ડ તૈયાર થયો. હવે મુંબઈ બંદર દરિયાઈ માર્ગે પૂર્વમાં ચીન સુધી અને પશ્ચિમમાં આફ્રિકા થઈ યુરોપ સુધી પહોંચ ધરાવતું થયું.

ઓગણીસમી સદીના ઉદય પછી મુંબઈની વસ્તી બે લાખને વટાવી ગઈ. વેપાર-ઉદ્યોગ વિકસવા લાગ્યા. આર્થિક લાભ મેળવવા તેમજ હિંદુસ્તાન પર પોતાની પકડ મજબૂત કરવા અંગ્રેજોને ટ્રાન્સપોર્ટ વ્યવસ્થા વિકસાવવાની આવશ્યકતા જણાઈ. ગ્રેટ બ્રિટનમાં વિકસતી રેલવેના ફાયદા જોઈ બ્રિટીશ સરકાર હિંદુસ્તાનમાં પણ રેલવે ટ્રાંસપોર્ટ માટે વિચારશીલ થઈ.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો **

ગ્રેટ બ્રિટનથી આરંભાયેલ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિથી વિશ્વમાં પરિવર્તન

વિશ્વમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ (ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રેવોલ્યુશન) ની શરૂઆત અઢારમી સદીની મધ્યમાં ગ્રેટ બ્રિટનમાં થઈ. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને પરિણામે ઉત્પાદન વધારતાં મશીનો, સરળ પદ્ધતિઓ તથા નવી ટેકનોલોજી શોધાતી ગઈ. સ્ટીમ એંજિનની ક્રાંતિકારી શોધ અને તેના વિકાસ માટે ગ્રેટ બ્રિટનના વૈજ્ઞાનિકો ટોમસ ન્યુકોમેન (થોમસ ન્યુકોમેન) અને જેમ્સ વૉટનું યોગદાન બહુમૂલ્ય ગણાય.

1781માં જેમ્સ વૉટે પોતાના સ્ટીમ એંજિનને પેટંટ કરાવી લીધું. મેન્યુફેક્ચરિંગ, ખાણ ઉદ્યોગ તેમજ માલપરિવહનમાં સ્ટેટિક / સ્ટેશનરી સ્ટીમ એંજિનનો બહોળો ઉપયોગ થવા લાગ્યો. કોલસાની ખાણો માટે તો આવા સ્ટેટિક (સ્ટેશનરી) સ્ટીમ એંજિનો વરદાનરૂપ સાબિત થયા.

.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો **

ઇંગ્લેન્ડમાં વિશ્વની સૌ પ્રથમ રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાનો આરંભ

ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રેવોલ્યુશનને પરિણામે યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ ઝડપી બન્યો. માલ અને માનવ બંને માટે ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાઓનું મહત્ત્વ વધ્યું. ઘોડા દ્વારા ખેંચાતી ટ્રામ કે વેગનવે  જેવી વ્યવસ્થામાં સુધારા જરૂરી બન્યા.

1804માં રિચાર્ડ ટ્રેવિથિક દ્વારા યુકેમાં સૌ પ્રથમ સ્ટીમ લોકોમોટિવ દ્વારા સંચાલિત રેલવેનો પ્રયોગ થયો. . આમ, રેલના પાટાઓ પર ઘોડાથી ખેંચાતા વેગનો ઉપરાંત સ્ટીમ એન્જિનથી પણ વેગનો દોડાવવા શક્ય બન્યા.

રેલવે ટ્રાંસપોર્ટની વાત કરીએ તો ‘ફાધર ઓફ રેલવેઝ’ કહેવાતા  જ્યોર્જ સ્ટિફન્સન યાદ આવે. ‘મધુસંચય’ના સુજ્ઞ વાચકોને જ્ઞાત હશે કે રેલવે વ્યવહાર માટે વ્યાવહારિક સ્ટીમ લોકોમોટિવના ડેવલપમેંટમાં જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનનું નામ પહેલું આવે. 1814માં માત્ર 33 વર્ષની ઉંમરે પોતાનું પ્રથમ સ્ટીમ લોકોમોટિવ બનાવી જ્યોર્જ સ્ટિફન્સન સતત સુધારા કરતા રહ્યા. તેમના બે સ્ટીમ લોકોમોટિવ ‘લોકોમોશન નંબર 1’ તથા ‘રોકેટ’ પ્રખ્યાત થયાં.

જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનનું નામ ઇંગ્લેંડની બે રેલવે લાઇનો પર દોડેલ પ્રથમ પેસેન્જર ટ્રેન સાથે સંકળાયેલું છે: એક તો ‘સ્ટોકટન એન્ડ ડાર્લિંગટન રેલવે’ અને બીજી ‘લિવરપુલ એન્ડ માંચેસ્ટર રેલવે’.

પોતાના યુવાન પુત્ર રોબર્ટ સ્ટિફન્સનને સાથે રાખી જ્યોર્જ સ્ટિફન્સને 1823માં સ્ટીમ લોકોમોટિવ બનાવવા ‘રોબર્ટ સ્ટિફન્સન એન્ડ કંપની’ સ્થાપી.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો **

આ સમયગાળામાં નોર્થ ઇસ્ટ  ઇંગ્લેન્ડમાં કોલસાની હેરફેર માટે ઘોડા દ્વારા ખેંચાતા વેગનો માટે રેલ લાઇનો નખાઈ રહી હતી. નોર્થ ઇસ્ટ ઇંગ્લેન્ડમાં શિલ્ડોન પાસે કોલસાની ખાણોથી કોલસો ડાર્લિંગટન લાવવામાં આવતો; ડાર્લિંગટનથી કોલસાને નોર્થ સીના દરિયાકિનારે મોકલવા સ્ટોકટન-ઓન-ટિઝ મોકલવામાં આવતો. શિલ્ડન – ડાર્લિંગટન – સ્ટોકટનની આશરે 40 કિલોમીટરની લાઇન પર ઘોડા ઉપરાંત સ્ટીમ લોકોમોટિવથી સંચાલિત રેલવે ટ્રેન માટે જ્યોર્જ સ્ટિફન્સને પ્રસ્તાવ રાખ્યો. તે મંજૂર થયો.

ઇંગ્લેન્ડમાં જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનના ‘લોકોમોશન નંબર 1’ નામક સ્ટીમ લોકોમોટિવ વડે ‘સ્ટોકટન એન્ડ ડાર્લિંગટન રેલવે’ કંપનીની વિશ્વની પ્રથમ સ્ટીમ-પાવર્ડ પબ્લિક રેલવે ટ્રેન 1825ના સપ્ટેમ્બરની 27મી તારીખે દોડી.

સ્ટીમ લોકોમોટિવથી દોડી દુનિયાની પહેલી પબ્લિક રેલવે ટ્રેન

જ્યોર્જ સ્ટિફન્સને સ્ટીમ એન્જિન વડે પાટા પર પ્રથમ ટ્રેન દોડાવવા કેવા કેવા પડકારોનો સામનો કર્યો?

ટ્રેન દોડાવવાની હતી શિલ્ડન પાસેથી, પણ સ્ટિફન્સનની કંપની હતી તેનાથી 50 – 60 કિલોમીટર દૂર ન્યૂકાસલમાં!

સ્ટીમ લોકોમોટિવ ‘લોકોમોશન નંબર 1’ નું બોડી અને તેના કેટલાક છૂટક ભાગો ન્યૂકાસલથી ઘોડા દ્વારા ખેંચાતા વેગનોમાં શિલ્ડનથી થોડે દૂર ઊભા કરેલ કામચલાઉ ‘સ્ટેશન’ (!) પર આવ્યા. તારીખ હતી 16 સપ્ટેમ્બર, 1825. અહીં ‘લોકોમોશન નંબર 1’ વિધિવત એસેમ્બલ થયું. બોઇલરમાં પાણી ભરાયું. નીચે ફાયરપ્લેસમાં કોલસો અને લાકડાં ગોઠવાયાં.

પણ ઉપાધિ થઈ! આ લાકડાં સળગાવવા કેવી રીતે? હજી મેચસ્ટિક શોધાઈ ન હતી. જેમ તેમ કરી બળતણ સળગતાં બોઇલર ચાલુ થયું. ભારે જહેમત પછી ટ્રાયલ રન સફળ થયો.

માનો જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનનું સ્ટીમ લોકોમોટિવ ઇતિહાસ રચવા સજ્જ થયું!

હવે રાહ હતી 27મી સપ્ટેમ્બરની, જે દિવસે વિશ્વની આ પ્રથમ રેલવે ટ્રેન દોડવાની હતી.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો **

તે જમાનામાં શિલ્ડન ગામની વસ્તી માંડ બસો-પાંચસોની. પણ અહીંથી વિશ્વની પ્રથમ સ્ટીમ લોકોમોટિવથી ખેંચાતી આશ્ચર્યકારક રેલવે ટ્રેન દોડવાની હતી તેથી સેંકડો લોકો ઉમટી પડ્યાં. ટ્રેનની ટિકિટો ચપોચપ વેચાઈ ગઈ.

27 સપ્ટેમ્બર, 1825 નો ઐતિહાસિક દિવસ.

જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનની કંપનીમાં બનેલ સ્ટીમ લોકોમોટિવ ‘લોકોમોશન નંબર 1’ પાછળ ખુલ્લા વીઆઇપી વેગન (!) માં આમંત્રિત મહેમાનો બેઠા. બારેક વેગનોમાં કોલસો ભરવામાં આવ્યો. એકાદ બે વેગનમાં અનાજના લોટના થેલા. બીજાં ટિકિટધારી અને વગર ટિકિટના લોકો પણ વેગનોમાં જ્યાં જગ્યા મળી ત્યાં ચડી બેઠા. ઘણા તો કોલસાના વેગનોમાં કોલસા પર જ બેસી ગયા! કહે છે કે ચારસોએક મુસાફરોથી વિશ્વની આ પ્રથમ પબ્લિક કાર્ગો – પેસેંજર ટ્રેન ખીચોખીચ ભરાઈ ગઈ! ટ્રેનના સ્ટીમ એંજિન આગળ ઘોડેસ્વાર! તેનું વળી શું કામ? બધાને બૂમો પાડીને આઘા રહેવા ચેતવવાનુ!! આમ, કોલસો અને પેસેંજર લઈને જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનના સ્ટીમ લોકોમોટિવ થકી દોડેલ ટ્રેન ડાર્લિંગટન થઈ સ્ટોકટન-ઓન-ટિઝ પહોંચી ત્યારે તેનું ભવ્ય સ્વાગત થયું. તોપ ફોડીને સલામી આપવામાં આવી. બેંડવાજાં સાથે મહેમાનોનું સ્વાગત થયું અને તેમનું સ્ટોકટનના ટાઉનહોલમાં સન્માન પણ થયું.

આમ, સ્ટોકટન એન્ડ ડાર્લિંગટન રેલવે કંપનીની પ્રથમ રેલવે પેસેન્જર ટ્રેન દોડી, પણ માત્ર એક દિવસ!  અફસોસ! તે પછી આ લાઇન પર મુસાફરો માટે પેસેન્જર ટ્રેન  વર્ષો સુધી ન દોડી! હા, માલવાહક ટ્રેનો ત્યાં દોડતી રહી!

સ્ટોકટન – ડાર્લિંગટન લાઇનનો ઉપયોગ કોલસા જેવી વસ્તુઓના માલપરિવહન અર્થે જ થયો.

*** *** ** * ** ** **** * ** *** ***

હાયપરલુપ ટ્રેન વિશે માહિતી મેળવવા અહીં ક્લિક કરો 

ઘોડાથી દોડતી ટ્રામ વિશે જાણવા અહીં ક્લિક કરો 

લવજી નસરવાનજી વાડિયા વિશે જાણવા અહીં ક્લિક કરો 

સર જમશેદજી જીજીભાઈ વિશે જાણવા અહીં ક્લિક કરો

(સર જમશેદજી જીજીભાઇ / સર જમશેતજી જીજીભોય / સર જમશેત્જી જીજીભોય / સર જે જે)

*** *** ** * ** ** **** * ** *** ***

મધુસંચય લેખ – સંક્ષેપ: ભારત અને વિશ્વમાં રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાના આરંભની અવનવી, અજાણી વાતો (1)
  • વિશ્વમાં રેલવે વ્યવહારને ટૂંકમાં પૂરાં થશે બસો વર્ષ
  • ‘રેલવે વ્યવહારના પિતા’ કહેવાય છે ઇંગ્લેન્ડના જ્યોર્જ સ્ટિફન્સન
  • 1825માં કાર્ગો અને પેસેન્જર સાથે જ્યોર્જ સ્ટિફન્સનના સ્ટીમ લોકોમોટિવ ‘લોકોમોશન નંબર 1’ થકી ઇંગ્લેન્ડમાં દોડી વિશ્વની પ્રથમ ટ્રેન
  • ડાર્લિંગટન – સ્ટોકટન લાઇન પર દોડી સ્ટોકટન એન્ડ ડાર્લિંગટન રેલવે કંપનીની પ્રથમ રેલવે ટ્રેન (27 સપ્ટેમ્બર, 1825)
  • 1853માં મુંબઈમાં દોડી ભારત અને એશિયાની પ્રથમ રેલવે પેસેંજર ટ્રેન
  • ભારતની આ પ્રથમ ટ્રેન દોડી મુંબઈના બોરીબંદર – થાણા વચ્ચે (16 એપ્રિલ, 1853)
  • હવે બુલેટ ટ્રેન અને હાયપરલુપ ટ્રેન માટે સજ્જ થતું ભારત

*** *** ** * ** ** **** * ** *** *** *** *** ** * ** ** **** * ** *** ***

મધુસંચય લેખ – પૂરક માહિતી: ભારત અને વિશ્વમાં રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાના આરંભની અવનવી, અજાણી વાતો (1)
  • ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ: Industrial Revolution
  • જ્યોર્જ સ્ટિફન્સન/ જ્યોર્જ સ્ટીફન્સન: George Stephenson (1781 – 1848)
  • સ્ટીમ લોકોમોટિવ ‘લોકોમોશન નંબર 1’: Steam locomotive ‘Locomotion Number 1’
  • સ્ટોકટન એન્ડ ડાર્લિંગટન રેલવે (એસ એંડ ડીઆર): Stockton and Darlington Railway(S&DR)
  • બોરી બંદર (વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ/સીએસટી): Bori Bunder (Victoria Terminus/ CST)

*** *** ** * ** ** **** * ** *** *** *** *** ** * ** ** **** * ** *** ***

Advertisements

7 thoughts on “ભારત અને વિશ્વમાં રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાના આરંભની અવનવી, અજાણી વાતો (1)

    1. આભાર! સુરેશભાઈ! આપ જેવા સુજ્ઞ મિત્રના આ શબ્દો પ્રોત્સાહજનક બને છે.
      આવો એક લેખ તૈયાર કરવા હું પચાસથી સાઠ વેબ સાઇટ વાંચું છું, બે-પાંચ- સાત ઉપલબ્ધ પુસ્તકો ઉથલાવું છું અને તેનો નીચોડ પીરસું છું . આવો લેખ લખતાં આઠ -દસ કે પંદર દિવસની મહેનત હોય છે.
      મારા બ્લોગ્સ મારે ગુજરાતી ભાષાના વાચકો માટે પ્રેરણારૂપ બનાવવા છે. ઇંટરનેટ પર અંગ્રેજી ભાષામાં અઢળક મટીરિયલ મળી રહે છે. પરંતુ ગુજરાતી ભાષામાં ઘણા વિષયો, ઘણા ટૉપિક્સ જોવા જ નથી મળતા.
      મેં ગુજરાતના નાનકડા ગામોમાં શિક્ષણ-વ્યવસ્થા જોઈ છે. ઘણી જગ્યાએ અંધેર છે. પણ ઘણી જગ્યાએ વિદ્યાર્થીઓને જાણવું છે; શિક્ષકોને ભણાવવું છે પણ મટીરિયલ ઉપલબ્ધ નથી. મારે ગુજરાતી ભાષાના સાચા ચાહકો, સાચા વાચકો આગળ તેવી માહિતી પીરસવી છે, જે ગુજરાતી ભાષામાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ નથી. જેમ કે જેનેટિક્સ, હાયપરલુપ ટ્રેન, એસ્ટ્રોફિઝિક્સમાં નવાં ખેડાણથી લઈ વિજ્ઞાન, ઇતિહાસ કે લલિત કળાઓ વિશે અવનવી માહિતી. અંગ્રેજી ભાષામાં આપને હાયપરલુપ ટ્રેન પર કે ગુગનહાઇમ મ્યુઝિયમ પર એક લાખ લેખ મળશે, પણ ગુજરાતીમાં આવા લેખો કેટલા?

      માત્ર અંગ્રેજી ભાષામાં સાંપ્રત ઘટનાઓ અને સૌને ઉપયોગી સામાન્ય જ્ઞાનની જે માહિતી ઉપલબ્ધ છે તે જ્ઞાનવર્ધક અને પ્રેરક માહિતી મારે ગુજરાતના ગામડે ગામડે અદના ગુજરાતી સુધી, ગુજરાતી માધ્યમના શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવી છે.
      આપનું પ્રોત્સાહન મને વિશેષ કાર્યરત રહેવા પ્રેરણા આપે છે. આપનો આભાર!

      Like

Please write your Comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s