અજાણી-શી વાતો · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

નાસાનું સ્પેસક્રાફ્ટ ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’ સૂર્યના કોરોનાની ઐતિહાસિક સફરે

સૂર્યના કોરોનાને ‘સ્પર્શ’ કરવા અમેરિકાની અવકાશસંસ્થા  ‘નાસા’નું અવકાશયાન ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’ તેજવેગે આગળ ધપી રહ્યું છે. નવેમ્બર 2018 માં તે સૂર્યની કક્ષામાં પહોંચે તેવી યોજના છે.

સૂર્ય અને  કોરોનામાં ઘટતી ઘટનાઓનો અભ્યાસ કરવા પાર્કર સોલર પ્રોબ સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચનાર વિશ્વનું પ્રથમ સ્પેસક્રાફ્ટ બનશે.

‘પ્રોબ’ એ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અર્થે આઉટર સ્પેસમાં મોકલાતું માનવરહિત સ્પેસક્રાફ્ટ છે.

એસ્ટ્રોફિઝિક્સના ક્ષેત્રમાં ‘સ્ટેટ ઓફ ધ આર્ટ’ સાયન્ટિફિક ઇંસ્ટ્રુમેન્ટ્સ ધરાવતા પાર્કર સોલર પ્રોબ સ્પેસક્રાફ્ટને નાસાએ 12 ઑગસ્ટ, 2018ના રોજ ડેલ્ટા-4 હેવી ( DELTA – IV Heavy ) રોકેટની મદદથી અવકાશમાં છોડ્યું હતું. એક મિનિટમાં 11,500 કિલોમીટરથી વધુની વિશ્વવિક્રમી ગતિથી ઊડીને પાર્કર સોલર પ્રોબ જ્યારે સૂર્યના કોરોનાની ‘નિકટ’થી પસાર થશે, ત્યારે તે સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચનાર પ્રથમ માનવનિર્મિત ઓબ્જેક્ટ તરીકે વિશ્વવિક્રમ બનાવશે.

અગાઉ સૂર્યની સૌથી નજીકથી પસાર થનાર સ્પેસક્રાફ્ટ ‘હેલિયોસ 2’ નું સૂર્યથી અંતર 43 મિલિયન કિલોમીટરનું હતું. પાર્કર સોલર પ્રોબ સૂર્યને ભ્રમણ કરતાં તેની કક્ષાના ‘પેરિહેલિયન’ પોઇંટ પર સૂર્યથી આશરે 6 મિલિયન કિલોમીટરના અંતરેથી પસાર થશે.

અમેરિકાના સુપ્રસિદ્ધ એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ યુજીન પાર્કરના સન્માનમાં નાસાએ આ અમેરિકન સ્પેસ મિશનને પાર્કર સોલર પ્રોબ નામ આપ્યું છે. યુજીન પાર્કરે 1958માં સૂર્યના કોરોનામાંથી ઊઠતા સુપરસોનિક સોલર વિંડ (સૌરપવન) ની સમજૂતિ આપતી થિયરી રજૂ કરી હતી.

પાર્કર સોલર પ્રોબ નાસાના સાયન્ટિફિક પ્રોગ્રામ ‘લિવિંગ વિથ અ સ્ટાર’ (એલડબલ્યુએસ) ના અંતર્ગત લોંચ કરવામાં આવ્યું છે.

સૂર્યથી આપણી પૃથ્વીનું અંતર પંદર કરોડ કિલોમીટર (9 કરોડ 30  લાખ માઇલ) જેટલું છે. સૂર્યની નિકટતમ પહોંચનાર અંતરિક્ષયાન બનવા છતાં પાર્કર સોલર પ્રોબ સૂર્યથી આશરે બાસઠ લાખ કિલોમીટરના  ‘સલામત’(?)  અંતરે રહેશે, જ્યાં તાપમાન 1350 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધારે હોઈ શકે છે. કોરોનાના ઊંચા તાપમાનને સહન કરવા નાસાએ જંગી ખર્ચ કરીને અવકાશયાનને વિશિષ્ટ રક્ષાત્મક ટેકનોલોજીથી બનાવેલ છે. અતિ આધુનિક સાધન- સામગ્રી અને વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો ધરાવતા પાર્કર સોલર પ્રોબના સમગ્ર સ્પેસ મિશન પર અંદાજે 150 કરોડ ડોલરનો ખર્ચ થશે.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. તે પછી નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

Advertisements
દેશ- દુનિયા · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

અમેરિકા અને ચીનની અર્થવ્યવસ્થાઓને ભારત આપી શકે પડકાર?

વર્લ્ડ ઇકોનોમીના રંગ પલટાતા રહે છે. ગ્લોબલાઇઝેશન પછી વિશ્વના આર્થિક વિકાસને અસર કરતાં પરિબળો ત્વરાથી બદલાતાં રહે છે, માર્કેટવ્યવસ્થાઓ ગૂંચવાતી રહે છે અને ફલિત થતાં પરિણામોનું અર્થઘટન અઘરું થતું જાય છે. જંગી પાયા પર અતિ સંકુલ બની ગયેલી અર્થવ્યવસ્થાઓને વિના ક્ષતિએ, સુયોગ્ય રીતે માપવી શી રીતે?

રાજકીય અને આર્થિક સમીકરણો બદલાતાં રહે છે; સાથે જ વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાનાં ચિત્રો પલટાતાં રહે છે.

વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા છલાંગો મારી રહી છે. ગ્લોબલાઇઝેશન સાથે ઇંટરનેશનલ ટ્રેડ અને કોમર્સમાં જબરદસ્ત વૃદ્ધિ થઈ રહી છે. દુનિયામાં વાણિજ્ય-વ્યવસાય-વેપાર-ઉદ્યોગ વિકસતાં જાય છે, તેમ તેમ અર્થતંત્ર નવીન ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરતું જાય છે. વિશ્વના દેશોની ઉત્પાદકતા વધે છે, ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (જીડીપી) વધતી જાય છે, લોકોનો સ્પેન્ડિંગ પાવર વધતો જાય છે અને ગ્લોબલ ઇકોનોમીમાં અવનવાં પરિમાણો ઉમેરાતાં જાય છે.

ભૂતકાળમાં જે કંપનીઓ કે કોર્પોરેશનોના નામનો ડંકો વાગતો હતો, તેમાંની ઘણી આજે ગુમનામ થઈ ગઈ છે! 1880 -1900ના અરસામાં અમેરિકાની પેન્સિલ્વેનિયા રેલરોડ કંપનીએ વિશ્વનાં સૌથી મોટાં બિઝનેસ એંટરપ્રાઇઝ તરીકે નામના મેળવી હતી; આજે કોઈ પેન્સિલ્વેનિયા રેલરોડનું નામ સુદ્ધાં નથી જાણતુ! ગઈ સદીના પૂર્વાર્ધમાં જહોન રોકફેલરની સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ કંપનીનો ડંકો વાગતો હતો. આજની પેઢીમાં કેટલા સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ કંપનીની મોનોપોલીને જાણે? અને કેટલા એક્ઝોન અને મોબિલના મૂળ ઇતિહાસને જાણે? અરે! પાંચસાત દાયકાઓ પહેલાં વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં જે કંપનીઓ શિખર પર હતી  તેમનાં સ્થાન બદલાઈ ગયાં છે. વર્તમાનમાં તો બે-પાંચ વર્ષે ‘ફૉર્બ્સ’ અને ‘ફોર્ચ્યુન’ જેવાં મેગેઝિનોનાં ‘ટૉપ ટેન લિસ્ટ’માં કંપનીઓની પોઝિશન પણ બદલાતી રહે છે.

આપ સૌ જિજ્ઞાસુ વાચકોને ગ્લોબલ ઇકોનોમીના પ્રવાહો સાથે ટ્રેડ–કોમર્સ–ઇંડસ્ટ્રીમાં ઊઠતાં-શમતાં વમળો પર નજર નાખવી ગમશે. આવો, ‘મધુસંચય’ના આજના લેખમાં વાણિજ્ય-વ્યવસાય-વેપાર-ઉદ્યોગના સંદર્ભે વિશ્વ વાણિજ્યવ્યવસ્થાનાં બદલાતાં દ્રશ્યોનું વિહંગાવલોકન કરીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો.– હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

સૂર્યના ભડભડતા કોરોનામાં પહોંચશે નાસાનું સ્પેસશીપ પાર્કર સોલર પ્રોબ

અમેરિકન અવકાશ સંસ્થા ‘નાસા’ એ અતિ તેજવેગી સ્પેસશીપ ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’ને સૂર્યના કોરોનાને ‘સ્પર્શ’ કરવા મોકલ્યું છે. નાસા દ્વારા પાર્કર સોલર પ્રોબ સ્પેસશીપને ફ્લોરિડા, અમેરિકા ખાતેથી 12 ઑગસ્ટ, 2018 ના રોજ છોડવામાં આવ્યું.

અમેરિકાનું આધુનિક અવકાશયાન પાર્કર સોલર પ્રોબ બે વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપશે:

પહેલો વિશ્વવિક્રમ, તે સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચનાર પ્રથમ માનવસર્જિત ઓબ્જેક્ટ હશે.

બીજો વિશ્વવિક્રમ, એ કે કલાકના સાત લાખ કિલોમીટરની અકલ્પનીય ગતિથી ઊડનાર તે પ્રથમ માનવનિર્મિત, ફાસ્ટેસ્ટ  વેહીકલ હશે.

 ‘મધુસંચય’ના વાચકો જાણે છે કે કોરોના એ સૂર્યના વાતાવરણનો બાહ્યતમ વિસ્તાર (આવરણ) છે જે પ્રચંડ ઉષ્ણતામાન ધરાવે છે. કોરોનામાંથી હાઇ એનર્જી રેડિયેશન ફેંકાય છે જે પૃથ્વી અને જીવનને બહુવિધ રીતે પ્રભાવિત કરે છે. સૂર્યના કોરોનાને  ‘સ્પર્શ’ કરનાર વિશ્વનું આ પહેલું સ્પેસશીપ ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’  સૌર પવનો – સૂર્યમાંથી ફેંકાતા વિકિરણોનો  અભ્યાસ કરશે. એસ્ટ્રોફિક્સના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત સોલર વિંડ – મહત્તમ ઊર્જાયુક્ત સોલર પાર્ટિકલ્સ (રેડિયેશન) ના જન્મસ્થાન કોરોનાની માહિતી આપણને મળશે. કોરોનાના 1300 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઊંચા તાપમાનને સહન કરવા પાર્કર સોલર પ્રોબને ખાસ ટેકનોલોજીથી રક્ષવામાં આવ્યું છે. આવો, ‘મધુસંચય’ની આજની પોસ્ટમાં પાર્કર સોલર પ્રોબ વિશે વિગતે જાણવા લેખ આગળ વાંચીએ. [આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ઘોસ્ટ પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનોનો સ્રોત શોધતી એન્ટાર્ક્ટિકાની આઇસક્યુબ ઑબ્ઝર્વેટરી

એસ્ટ્રોનોમી – એસ્ટ્રોફિઝિક્સના ઇતિહાસમાં સૌ પ્રથમ વખત એન્ટાર્ક્ટિકાની આઇસક્યુબ સાઉથ પોલ ન્યુટ્રીનો ઑબ્ઝર્વેટરીના વૈજ્ઞાનિકોએ હાઇ-એનર્જી પાર્ટિકલ કોસ્મિક ન્યુટ્રીનોનો સ્રોત શોધી કાઢ્યો છે.

‘ઘોસ્ટ પાર્ટિકલ’  કહેવાતા ન્યુટ્રીનો આપણા બ્રહ્માંડના દ્રવ્યના મહત્ત્વના મૂળભૂત કણો છે.

હાઇ-એનર્જી સબ-એટમિક પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનો દ્રવ્યના પરમાણુના એવા સૂક્ષ્મ, ઘટક કણો છે કે જેને નથી દળ, કે નથી વીજભાર. ન્યુટ્રીનો સૂર્ય અને વાતાવરણમાંથી પૃથ્વી પર આવતા હોવાની વાત જાણીતી હતી, પરંતુ બ્રહ્માંડમાં દૂરથી આવતા કોસ્મિક ન્યુટ્રીનોના સ્રોત વિશે કોઈ જાણતું ન હતું.

દક્ષિણ ધ્રુવ પર એન્ટાર્ક્ટિકાની આઇસક્યુબ ન્યુટ્રીનો ઑબ્ઝર્વેટરીએ આ અઠવાડિયે જાહેરાત કરી છે કે ઘોસ્ટ પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનોનો સ્રોત પૃથ્વીથી ચારસો કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલી એક ગેલેક્સી છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના સર્નના લાર્જ હેડ્રન કોલાઈડરના બોસોન – ગોડ પાર્ટિકલ- તથા ગ્રેવિટેશનલ વેવના ડિટેક્શન પછી વિજ્ઞાન જગતમાં કોસ્મિક ન્યુટ્રીનોના સ્રોતની શોધથી ફરી એક વાર નવો રોમાંચ જાગ્યો છે. રેડિયો એસ્ટ્રોનોમીની માફક ન્યુટ્રીનો એસ્ટ્રોનોમીની નવીન શાખા વિકસી રહી છે. હાઇ-એનર્જી, ‘માસલેસ’, ‘ચાર્જલેસ’, સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ફંડામેન્ટલ પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનો યુનિવર્સનાં રહસ્યો ખોલે તેવી આશા છે.
આવો, ‘મધુસંચય’ની આજની પોસ્ટમાં તે વિશે વિગતે જાણવા લેખ આગળ વાંચીએ.
[આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

આંદામાનના નોર્થ સેન્ટિનેલ ટાપુ પર વસતી આદિમ જાતિનાં રહસ્યો

આંદામાન નિકોબાર આઇલેન્ડ્સ ભારતના હિસ્સારૂપ પ્રદેશો છે. ભારતના યુનિયન ટેરિટરી હોવાથી આંદામાન નિકોબાર આઇલેન્ડ્સ પર દેશનું આધિપત્ય છે,  છતાં ત્યાંના નોર્થ સેન્ટિનેલ ટાપુની મુલાકાતે કોઈ ભારતીય કે વિદેશી નાગરિક જઈ શકતા નથી. નોર્થ સેન્ટિનેલ આઇલેન્ડની આસપાસના વિસ્તારને ભારત સરકારે પ્રતિબંધિત જાહેર કરેલ છે.

નોર્થ સેન્ટિનેલ આઇલેન્ડ પર વસતા  સેન્ટિનેલિઝ જનજાતિના સભ્યો બહારના વિશ્વથી તદ્દન અજાણ છે, બિલકુલ આદિમ અવસ્થામાં રહે છે અને બહારના મુલાકાતીને ટાપુની આસપાસ ફરકવા પણ દેતા નથી! સેંકડો વર્ષોથી દુનિયાથી સંપર્કવિહોણી આ રહસ્યમયી આદિવાસી પ્રજા વિશે વિશ્વ આજે પણ અજ્ઞાત છે! સેન્ટિનેલિઝ જનજાતિ કદાચ દુનિયાની આખરી અને એકમાત્ર આદિમ જાતિ છે, જેનો સંપર્ક માનવજાતિ કરી શકી નથી!

આવો, ‘મધુસંચય’ પર આંદામાનના સેન્ટિનેલ આઇલેન્ડની આ પ્રિમિટિવ આદિવાસી પ્રજા વિશે જાણીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

લિડાર ટેકનોલોજી: આર્કિયોલોજી ક્ષેત્રે માયા સંસ્કૃતિનાં રહસ્યો ખોલતું વિજ્ઞાન

હરણફાળ ભરતા અર્વાચીન વિજ્ઞાનની એક અદભુત ભેટ લિડાર ટેકનોલોજી છે.

એગ્રીકલ્ચર, જીયોલોજીકલ સર્વે અને ઑટોનોમસ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશનમાં ઉપયોગિતા સાબિત કરનાર લિડાર ટેકનોલોજી  આર્કિયોલોજીમાં પણ આશ્ચર્યજનક રીતે મદદરૂપ થઈ છે. વિશ્વની પ્રાચીન સિવિલાઇઝેશનમાં સમાવિષ્ટ મેસોઅમેરિકન સભ્યતા પર નવો પ્રકાશ રેલવામાં લિડાર ટેકનોલોજીની કામગીરીએ કમાલ કરી છે. લિડાર ટેકનોલોજીએ મધ્ય અમેરિકામાં માયા સંસ્કૃતિના પ્રસાર અને વિકાસનાં રહસ્યો પરથી  પડદા ખોલવાની શરૂઆત કરી છે. ઘોર જંગલોમાં છૂપાયેલા પ્રદેશોની, લેસર કિરણોની મદદથી થ્રી-ડી ઇમેજ બનાવી શકતી લિડાર ટેકનોલોજી પુરાતત્ત્વ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે વરદાનરૂપ સાબિત થઈ છે. આવો, ‘મધુસંચય’ પર માયા સંસ્કૃતિ અને આર્કિયોલોજી ક્ષેત્રમાં લિડાર ટેકનોલોજીના યોગદાન પર નજર નાખીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ડ્રાઇવર વિનાની ઓટોનોમસ કાર માટે અનિવાર્ય લિડાર ટેકનોલોજી

ઘોડા અને હાથી પર સવારી કરી ચૂકેલો માનવ હવે ઑટૉનોમસ કાર (સ્વયંસંચાલિત કાર) માં ફરવા તૈયાર થયો છે. ઑટોનોમસ વેહિકલ્સ હવે હકીકત બનવા લાગ્યાં છે. ઓટોનોમસ કારને સફળતા તરફ દોરનાર લિડાર ટેકનોલોજી આજકાલ ચર્ચામાં છે.

લાઇટ ડિટેક્શન એન્ડ રેન્જીંગ ટેકનોલોજી યાને લિડાર ટેકનોલોજી આધુનિક વિજ્ઞાનની કમાલ છે.

જ્યારે ટેસ્લાના એલન મસ્ક તેમની હાયપરલુપ ટેકનોલોજીને ઝડપી માસ ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ તરીકે આગળ ધરી રહ્યા છે, ત્યારે વેમો (ગુગલ) સહિતની કેટલીક મોટી કંપનીઓ ઓટોનોમસ કારને વ્યાવહારિક રૂપે સફળ કરવા માગે છે.

સ્વયંસંચાલિત કાર અથવા ઑટોનોમસ કારને ‘ડ્રાઇવરલેસ કાર’, ‘સેલ્ફ-ડ્રાઇવિંગ કાર’, રોબોટિક કાર, ઓટોનોમસ વ્હિકલ (એવી) જેવાં નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઑટોનોમસ કારની કોમ્પ્લેક્સ ટેકનોલોજીને વૈજ્ઞાનિક રીતે, વિસ્તૃત રીતે સમજવા ઇન્ટરનેટ પર ઢગલાબંધ લેખો છે. આ ટેકનિકલ લેખ નથી. સામાન્ય વાચકને સાદી ભાષામાં, સરળ રીતે મગજમાં ઊતરે તેવી સંક્ષિપ્ત માહિતી અહીં ‘મધુસંચય’ પર પ્રસ્તુત છે.

[અહીંથી આગળ વાંચવા આ લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]