દેશ- દુનિયા · પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટના સંશોધનમાં બર્કલી સેટીની મદદે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ

અમેરિકામાં એસ્ટ્રોનોમી ક્ષેત્રે રહસ્યમય ‘ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ’ (એફઆરબી) અંગે સંશોધનમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની કીમતી મદદ મળી છે. યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી (યુસીબી) ના એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર રિસર્ચ કરતા સેટી સેંટરના વૈજ્ઞાનિકોએ રેડિયો સિગ્નલના જંગી ડેટામાંથી ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટને પરખવા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. વિશ્વમાં પ્રથમ વખત એસ્ટ્રોનોમી-એસ્ટ્રોફિઝિક્સ ક્ષેત્રે યુસીબી સેટી ખાતે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો નોંધપાત્ર ઉપયોગ થયો હતો.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની વ્યાખ્યા સરળ નથી.

વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ કમ્પ્યુટર સાયંસની એક બ્રાંચ છે, જે ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન વિકસાવે છે.

સામાન્ય વાચકની દ્રષ્ટિએ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) એ મશીનમાં સ્થિત કૃત્રિમ બુદ્ધિ છે. માનવ બુદ્ધિ સમાન બુદ્ધિ (પરંતુ કૃત્રિમ બુદ્ધિ) મશીનમાં ‘મૂકવામાં’ આવે તો તે મશીન પોતાની જાતે ભિન્ન ભિન્ન કાર્યો કરી શકે છે. મશીનને બહુવિધ કામગીરી બજાવવા ‘અપાયેલ’ આવી બુદ્ધિ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કહેવાય છે.

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ યુનિવર્સના અજ્ઞાત સ્રોતમાંથી આવતા ઊર્જાસભર રહસ્યમય રેડિયો એમિશન્સ છે.

થોડી મિલિસેકંડ માટે વિસ્ફોટ રૂપે ઝળકી જતા કોસ્મિક એફઆરબીને ‘લાઇવ’ ડિટેક્ટ કરવા મુશ્કેલ હોય છે અને તેમનો તત્કાલ અભ્યાસ અઘરો બને છે.

યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી (યુએસએ) ના સેટી રિસર્ચ સેન્ટર ખાતે ભારતીય એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ ડો વિશાલ ગજ્જર સંશોધન કરી રહ્યા છે. રશિયન બિઝનેસમેન – ફિલાન્થ્રોપિસ્ટ યુરિ મિલ્નર અને  વિશ્વપ્રસિદ્ધ એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ-કોસ્મોલોજીસ્ટ સ્ટીફન હૉકિંગના સહયોગથી કાર્યાંવિત સેટી (સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) સેંટર બ્રહ્માંડમાં બુદ્ધિશાળી સજીવ અથવા ટેકનોલોજીકલિ પ્રગતિશીલ પરગ્રહવાસીઓની ખોજ કરે છે. બ્રહ્માંડના અજ્ઞાત ખૂણાઓથી આવતા કોસ્મિક  રેડિયો સિગ્નલ પર સંશોધન મહત્ત્વનું ગણાય છે.

વર્ષ 2017માં યુવાન ગુજરાતી વૈજ્ઞાનિક ડૉ વિશાલ ગજ્જર અને સાથીઓએ બર્કલી સેટીના રેડિયો ટેલિસ્કોપ – ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપ – પર મોટી માત્રામાં સિગ્નલનો ડેટા મેળવ્યો હતો. તેમાંથી વિશાલ ગજ્જરે 15 પાવરફુલ ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પારખ્યા હતા. તે જ ડેટાને યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલીના એક પીએચડી સ્કોલર ગેરી ઝાંગ દ્વારા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદથી ફરી ચકાસવામાં આવ્યો. તે ડેટામાંથી એઆઇની મદદથી ગેરી ઝાંગ બીજા 72 ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પરખી શક્યા. એસ્ટ્રોનોમી – એસ્ટ્રોફિઝિક્સના અભ્યાસમાં વિશ્વમાં પ્રથમ વાર એઆઇનો  પરિણામલક્ષી, મહત્ત્વનો ઉપયોગ થયો હતો. ખગોળશાસ્ત્રના પડકાર રૂપ ક્ષેત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સના ‘મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ’ ના નોંધપાત્ર ઉપયોગનો આ પ્રથમ બનાવ છે.

વિજ્ઞાન અને કંપ્યુટર સાયન્સના ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ અનિવાર્ય છે. માનવીના જીવનવ્યવહારમાં – સંદેશાવ્યવહાર, ટેલિકોમ, બેંકિંગ, શિક્ષણ, પરિવહન, ફિલ્મ અને ટીવી આદિ ક્ષેત્રોમાં  –  આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની ઉપયોગિતા વધતી રહી છે.

આપને પણ ઉત્કંઠા થશે: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું આટલું મહત્ત્વ શા માટે? એસ્ટ્રોનોમી ક્ષેત્રે એઆઇનું પ્રયોજન શું?

‘મધુસંચય’ના આજના લેખમાં યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલીના એફઆરબી વિષયક રસપ્રદ સંશોધનમાં મશીન લર્નિંગ અને મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમની કમાલની કરામાતને એઆઇના વિસ્તૃત સંદર્ભે સમજીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. ત્યાં  ક્લિક કરતાં જ નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

Advertisements
અજાણી-શી વાતો · સામાન્ય જ્ઞાન

સંખ્યાવાચન: બિલિયન-ટ્રિલિયન-ક્વાડ્રિલિયન તથા ખર્વ-પરાર્ધ સંખ્યાઓ

છેલ્લી ત્રણ સદીઓમાં વિજ્ઞાનની અપ્રતિમ પ્રગતિના લીધે પૃથ્વી અને માનવજીવન સમૂળગાં બદલાતાં ગયાં છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના વ્યાપ્ત પછી અનેકવિધ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ વિકાસ થતો રહ્યો છે. છેલ્લાં પચાસ વર્ષોમાં કમ્પ્યુટર અને ડિજિટલ રેવોલ્યુશનના પરિણામે જ્ઞાનના સીમાડાઓ વિસ્તર્યા છે એટલું જ નહીં, જીવનના વ્યવહારો પણ ધરમૂળથી પરિવર્તન પામી રહ્યાં છે. તમામ માનવ-પ્રવૃત્તિઓમાં ડિજિટલ રેવોલ્યુશનના પ્રભાવ તળે ‘ઇન્ફર્મેશન’નો મહાવિસ્ફોટ થયો છે. ‘બિગ ડેટા’ પ્રચલિત થતાં જંગી આંકડાઓ અને મોટી સંખ્યાઓ દૈનિક વ્યવહારોમાં ઊભરાવાં લાગ્યાં છે.

આવા ડિજિટલ યુગમાં બિલિયન, ટ્રિલિયન અને ક્વાડ્રિલિયન જેવી સંખ્યાઓ વાચકોને ક્યારેક મૂંઝવી જાય છે. પ્રાચીન ભારતીય સંખ્યા પદ્ધતિમાં પ્રચલિત ખર્વ, નિખર્વ, મહાપદ્મથી માંડી પરાર્ધ સુધીની સંખ્યાઓ આજે વિસરાતી જાય છે.

નવી પેઢી પણ પ્રશ્ન કરી બેસે છે: ટ્રિલિયન એટલે શું? ક્વૉડ્રિલિયન એટલે શું? ખર્વ અને પરાર્ધ શું છે? આવો, ‘મધુસંચય’ની આજની પોસ્ટમાં આપણે ભારતીય સંખ્યા પદ્ધતિની તેમજ ઇન્ટરનેશનલ નંબર સિસ્ટમની સંખ્યાઓને સમજીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. ત્યાં  ક્લિક કરતાં જ નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સથી ધરમૂળથી બદલાશે વિશ્વ તથા માનવજીવન

આપ પ્રશ્ન કરશો: આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ શું છે?

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ (એઆઇ)ને વિવિધ રીતે સમજી શકાય.

સામાન્ય વાચકની ભાષામાં, આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ (એઆઇ) એટલે મશીનને ‘આપવામાં આવેલી’ કૃત્રિમ બુદ્ધિ (!) જેની મદદથી મશીન પોતાની જાતે મનુષ્યની જેમ વિચારીને ટાસ્ક કરી શકે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ (એઆઇ) એટલે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામની માનવ-બુદ્ધિની જેમ કાર્ય (ટાસ્ક) કરવાની ક્ષમતા.

 જે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામની મદદથી મશીન (રોબોટ કે કમ્પ્યુટર જેવાં મશીન) મનુષ્યની બુદ્ધિથી થઈ શકતાં કામ કરી શકે તેને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) કહે છે. તે પ્રોગ્રામ તથા મશીન આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવે છે તેમ કહેવાય.

માનવી પાસે પોતાની બુદ્ધિ છે, તેના જેવી બુદ્ધિ કોઈ કોડ કે સૂચનાઓ દ્વારા કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામને અથવા સિસ્ટમને આપી શકાય, તો તેવી કૃત્રિમ બુદ્ધિ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ કહેવાય છે.

આ અર્થમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ એટલે માનવ-બુદ્ધિની માફક ‘ભાષા સમજવાની”, ‘વિચાર કરવાની’, ‘તર્ક વિતર્ક કરી નિર્ણય લેવાની’, ‘ભિન્ન ભિન્ન  પરિસ્થિતિઓમાં પ્લાનિંગ કરવાની’ તેમજ ‘સમજીવિચારીને પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરવાની’ કોઈ સિસ્ટમ કે મશીનની ક્ષમતા.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ધરાવતાં મશીન (દા.ત. એડવાંસ્ડ ટેકનોલોજીયુક્ત  રોબોટ) ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન કહેવાય છે.

ટેકનીકલી જોતાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ કમ્પ્યુટર સાયન્સની એક શાખા છે, જે માનવબુદ્ધિની જેમ કાર્ય કરી શકે તેવાં ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન વિકસાવે છે. ‘મશીન લર્નિંગ’ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ પર આધારિત છે.

‘મધુસંચય’ના આજના લેખમાં આપણા જીવનને ધરમૂળથી બદલનાર આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની કમાલની કરામાતને વિગતે સમજીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. ત્યાં  ક્લિક કરતાં જ નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

અજાણી-શી વાતો · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

નાસાનું સ્પેસક્રાફ્ટ ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’ સૂર્યના કોરોનાની ઐતિહાસિક સફરે

સૂર્યના કોરોનાને ‘સ્પર્શ’ કરવા અમેરિકાની અવકાશસંસ્થા  ‘નાસા’નું અવકાશયાન ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’ તેજવેગે આગળ ધપી રહ્યું છે. નવેમ્બર 2018 માં તે સૂર્યની કક્ષામાં પહોંચે તેવી યોજના છે.

સૂર્ય અને  કોરોનામાં ઘટતી ઘટનાઓનો અભ્યાસ કરવા પાર્કર સોલર પ્રોબ સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચનાર વિશ્વનું પ્રથમ સ્પેસક્રાફ્ટ બનશે.

‘પ્રોબ’ એ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અર્થે આઉટર સ્પેસમાં મોકલાતું માનવરહિત સ્પેસક્રાફ્ટ છે.

એસ્ટ્રોફિઝિક્સના ક્ષેત્રમાં ‘સ્ટેટ ઓફ ધ આર્ટ’ સાયન્ટિફિક ઇંસ્ટ્રુમેન્ટ્સ ધરાવતા પાર્કર સોલર પ્રોબ સ્પેસક્રાફ્ટને નાસાએ 12 ઑગસ્ટ, 2018ના રોજ ડેલ્ટા-4 હેવી ( DELTA – IV Heavy ) રોકેટની મદદથી અવકાશમાં છોડ્યું હતું. એક મિનિટમાં 11,500 કિલોમીટરથી વધુની વિશ્વવિક્રમી ગતિથી ઊડીને પાર્કર સોલર પ્રોબ જ્યારે સૂર્યના કોરોનાની ‘નિકટ’થી પસાર થશે, ત્યારે તે સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચનાર પ્રથમ માનવનિર્મિત ઓબ્જેક્ટ તરીકે વિશ્વવિક્રમ બનાવશે.

અગાઉ સૂર્યની સૌથી નજીકથી પસાર થનાર સ્પેસક્રાફ્ટ ‘હેલિયોસ 2’ નું સૂર્યથી અંતર 43 મિલિયન કિલોમીટરનું હતું. પાર્કર સોલર પ્રોબ સૂર્યને ભ્રમણ કરતાં તેની કક્ષાના ‘પેરિહેલિયન’ પોઇંટ પર સૂર્યથી આશરે 6 મિલિયન કિલોમીટરના અંતરેથી પસાર થશે.

અમેરિકાના સુપ્રસિદ્ધ એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ યુજીન પાર્કરના સન્માનમાં નાસાએ આ અમેરિકન સ્પેસ મિશનને પાર્કર સોલર પ્રોબ નામ આપ્યું છે. યુજીન પાર્કરે 1958માં સૂર્યના કોરોનામાંથી ઊઠતા સુપરસોનિક સોલર વિંડ (સૌરપવન) ની સમજૂતિ આપતી થિયરી રજૂ કરી હતી.

પાર્કર સોલર પ્રોબ નાસાના સાયન્ટિફિક પ્રોગ્રામ ‘લિવિંગ વિથ અ સ્ટાર’ (એલડબલ્યુએસ) ના અંતર્ગત લોંચ કરવામાં આવ્યું છે.

સૂર્યથી આપણી પૃથ્વીનું અંતર પંદર કરોડ કિલોમીટર (9 કરોડ 30  લાખ માઇલ) જેટલું છે. સૂર્યની નિકટતમ પહોંચનાર અંતરિક્ષયાન બનવા છતાં પાર્કર સોલર પ્રોબ સૂર્યથી આશરે બાસઠ લાખ કિલોમીટરના  ‘સલામત’(?)  અંતરે રહેશે, જ્યાં તાપમાન 1350 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધારે હોઈ શકે છે. કોરોનાના ઊંચા તાપમાનને સહન કરવા નાસાએ જંગી ખર્ચ કરીને અવકાશયાનને વિશિષ્ટ રક્ષાત્મક ટેકનોલોજીથી બનાવેલ છે. અતિ આધુનિક સાધન- સામગ્રી અને વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો ધરાવતા પાર્કર સોલર પ્રોબના સમગ્ર સ્પેસ મિશન પર અંદાજે 150 કરોડ ડોલરનો ખર્ચ થશે.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. તે પછી નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

અમેરિકા અને ચીનની અર્થવ્યવસ્થાઓને ભારત આપી શકે પડકાર?

વર્લ્ડ ઇકોનોમીના રંગ પલટાતા રહે છે. ગ્લોબલાઇઝેશન પછી વિશ્વના આર્થિક વિકાસને અસર કરતાં પરિબળો ત્વરાથી બદલાતાં રહે છે, માર્કેટવ્યવસ્થાઓ ગૂંચવાતી રહે છે અને ફલિત થતાં પરિણામોનું અર્થઘટન અઘરું થતું જાય છે. જંગી પાયા પર અતિ સંકુલ બની ગયેલી અર્થવ્યવસ્થાઓને વિના ક્ષતિએ, સુયોગ્ય રીતે માપવી શી રીતે?

રાજકીય અને આર્થિક સમીકરણો બદલાતાં રહે છે; સાથે જ વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાનાં ચિત્રો પલટાતાં રહે છે.

વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા છલાંગો મારી રહી છે. ગ્લોબલાઇઝેશન સાથે ઇંટરનેશનલ ટ્રેડ અને કોમર્સમાં જબરદસ્ત વૃદ્ધિ થઈ રહી છે. દુનિયામાં વાણિજ્ય-વ્યવસાય-વેપાર-ઉદ્યોગ વિકસતાં જાય છે, તેમ તેમ અર્થતંત્ર નવીન ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરતું જાય છે. વિશ્વના દેશોની ઉત્પાદકતા વધે છે, ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (જીડીપી) વધતી જાય છે, લોકોનો સ્પેન્ડિંગ પાવર વધતો જાય છે અને ગ્લોબલ ઇકોનોમીમાં અવનવાં પરિમાણો ઉમેરાતાં જાય છે.

ભૂતકાળમાં જે કંપનીઓ કે કોર્પોરેશનોના નામનો ડંકો વાગતો હતો, તેમાંની ઘણી આજે ગુમનામ થઈ ગઈ છે! 1880 -1900ના અરસામાં અમેરિકાની પેન્સિલ્વેનિયા રેલરોડ કંપનીએ વિશ્વનાં સૌથી મોટાં બિઝનેસ એંટરપ્રાઇઝ તરીકે નામના મેળવી હતી; આજે કોઈ પેન્સિલ્વેનિયા રેલરોડનું નામ સુદ્ધાં નથી જાણતુ! ગઈ સદીના પૂર્વાર્ધમાં જહોન રોકફેલરની સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ કંપનીનો ડંકો વાગતો હતો. આજની પેઢીમાં કેટલા સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ કંપનીની મોનોપોલીને જાણે? અને કેટલા એક્ઝોન અને મોબિલના મૂળ ઇતિહાસને જાણે? અરે! પાંચસાત દાયકાઓ પહેલાં વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં જે કંપનીઓ શિખર પર હતી  તેમનાં સ્થાન બદલાઈ ગયાં છે. વર્તમાનમાં તો બે-પાંચ વર્ષે ‘ફૉર્બ્સ’ અને ‘ફોર્ચ્યુન’ જેવાં મેગેઝિનોનાં ‘ટૉપ ટેન લિસ્ટ’માં કંપનીઓની પોઝિશન પણ બદલાતી રહે છે.

આપ સૌ જિજ્ઞાસુ વાચકોને ગ્લોબલ ઇકોનોમીના પ્રવાહો સાથે ટ્રેડ–કોમર્સ–ઇંડસ્ટ્રીમાં ઊઠતાં-શમતાં વમળો પર નજર નાખવી ગમશે. આવો, ‘મધુસંચય’ના આજના લેખમાં વાણિજ્ય-વ્યવસાય-વેપાર-ઉદ્યોગના સંદર્ભે વિશ્વ વાણિજ્યવ્યવસ્થાનાં બદલાતાં દ્રશ્યોનું વિહંગાવલોકન કરીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો.– હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

સૂર્યના ભડભડતા કોરોનામાં પહોંચશે નાસાનું સ્પેસશીપ પાર્કર સોલર પ્રોબ

અમેરિકન અવકાશ સંસ્થા ‘નાસા’ એ અતિ તેજવેગી સ્પેસશીપ ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’ને સૂર્યના કોરોનાને ‘સ્પર્શ’ કરવા મોકલ્યું છે. નાસા દ્વારા પાર્કર સોલર પ્રોબ સ્પેસશીપને ફ્લોરિડા, અમેરિકા ખાતેથી 12 ઑગસ્ટ, 2018 ના રોજ છોડવામાં આવ્યું.

અમેરિકાનું આધુનિક અવકાશયાન પાર્કર સોલર પ્રોબ બે વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપશે:

પહેલો વિશ્વવિક્રમ, તે સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચનાર પ્રથમ માનવસર્જિત ઓબ્જેક્ટ હશે.

બીજો વિશ્વવિક્રમ, એ કે કલાકના સાત લાખ કિલોમીટરની અકલ્પનીય ગતિથી ઊડનાર તે પ્રથમ માનવનિર્મિત, ફાસ્ટેસ્ટ  વેહીકલ હશે.

 ‘મધુસંચય’ના વાચકો જાણે છે કે કોરોના એ સૂર્યના વાતાવરણનો બાહ્યતમ વિસ્તાર (આવરણ) છે જે પ્રચંડ ઉષ્ણતામાન ધરાવે છે. કોરોનામાંથી હાઇ એનર્જી રેડિયેશન ફેંકાય છે જે પૃથ્વી અને જીવનને બહુવિધ રીતે પ્રભાવિત કરે છે. સૂર્યના કોરોનાને  ‘સ્પર્શ’ કરનાર વિશ્વનું આ પહેલું સ્પેસશીપ ‘પાર્કર સોલર પ્રોબ’  સૌર પવનો – સૂર્યમાંથી ફેંકાતા વિકિરણોનો  અભ્યાસ કરશે. એસ્ટ્રોફિક્સના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત સોલર વિંડ – મહત્તમ ઊર્જાયુક્ત સોલર પાર્ટિકલ્સ (રેડિયેશન) ના જન્મસ્થાન કોરોનાની માહિતી આપણને મળશે. કોરોનાના 1300 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઊંચા તાપમાનને સહન કરવા પાર્કર સોલર પ્રોબને ખાસ ટેકનોલોજીથી રક્ષવામાં આવ્યું છે. આવો, ‘મધુસંચય’ની આજની પોસ્ટમાં પાર્કર સોલર પ્રોબ વિશે વિગતે જાણવા લેખ આગળ વાંચીએ. [આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ઘોસ્ટ પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનોનો સ્રોત શોધતી એન્ટાર્ક્ટિકાની આઇસક્યુબ ઑબ્ઝર્વેટરી

એસ્ટ્રોનોમી – એસ્ટ્રોફિઝિક્સના ઇતિહાસમાં સૌ પ્રથમ વખત એન્ટાર્ક્ટિકાની આઇસક્યુબ સાઉથ પોલ ન્યુટ્રીનો ઑબ્ઝર્વેટરીના વૈજ્ઞાનિકોએ હાઇ-એનર્જી પાર્ટિકલ કોસ્મિક ન્યુટ્રીનોનો સ્રોત શોધી કાઢ્યો છે.

‘ઘોસ્ટ પાર્ટિકલ’  કહેવાતા ન્યુટ્રીનો આપણા બ્રહ્માંડના દ્રવ્યના મહત્ત્વના મૂળભૂત કણો છે.

હાઇ-એનર્જી સબ-એટમિક પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનો દ્રવ્યના પરમાણુના એવા સૂક્ષ્મ, ઘટક કણો છે કે જેને નથી દળ, કે નથી વીજભાર. ન્યુટ્રીનો સૂર્ય અને વાતાવરણમાંથી પૃથ્વી પર આવતા હોવાની વાત જાણીતી હતી, પરંતુ બ્રહ્માંડમાં દૂરથી આવતા કોસ્મિક ન્યુટ્રીનોના સ્રોત વિશે કોઈ જાણતું ન હતું.

દક્ષિણ ધ્રુવ પર એન્ટાર્ક્ટિકાની આઇસક્યુબ ન્યુટ્રીનો ઑબ્ઝર્વેટરીએ આ અઠવાડિયે જાહેરાત કરી છે કે ઘોસ્ટ પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનોનો સ્રોત પૃથ્વીથી ચારસો કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલી એક ગેલેક્સી છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના સર્નના લાર્જ હેડ્રન કોલાઈડરના બોસોન – ગોડ પાર્ટિકલ- તથા ગ્રેવિટેશનલ વેવના ડિટેક્શન પછી વિજ્ઞાન જગતમાં કોસ્મિક ન્યુટ્રીનોના સ્રોતની શોધથી ફરી એક વાર નવો રોમાંચ જાગ્યો છે. રેડિયો એસ્ટ્રોનોમીની માફક ન્યુટ્રીનો એસ્ટ્રોનોમીની નવીન શાખા વિકસી રહી છે. હાઇ-એનર્જી, ‘માસલેસ’, ‘ચાર્જલેસ’, સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ફંડામેન્ટલ પાર્ટિકલ ન્યુટ્રીનો યુનિવર્સનાં રહસ્યો ખોલે તેવી આશા છે.
આવો, ‘મધુસંચય’ની આજની પોસ્ટમાં તે વિશે વિગતે જાણવા લેખ આગળ વાંચીએ.
[આપના સ્ક્રીન પર આ લેખ સંપૂર્ણ ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક (ટાઇટલ) પર ક્લિક કરશો. આભાર – હરીશ દવે]