પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ડીએનએ સિક્વન્સિંગ ટેકનોલોજી: નેનોપોર સિક્વન્સિંગ

અમેરિકામાં એનઆઇએચનો હ્યુમન જીનોમ પ્રોજેક્ટ વર્ષ 2003માં પૂર્ણ થતાં મનુષ્યના ડીએનએની સિક્વન્સ સુનિશ્ચિત થઈ. હ્યુમન જીનોમ પ્રોજેક્ટ લોંચ કરનાર ‘નેશનલ સેન્ટર ફોર હ્યુમન જીનોમ રિસર્ચ’ (NCHGR) સંસ્થા પાછળથી ‘નેશનલ હ્યુમન જીનોમ રિસર્ચ ઇન્સ્ટીટ્યુટ’ (NHGRI) નામે ઓળખાઈ. વીસ હજારથી વધારે જીન્સ તથા ત્રણસો કરોડથી વધારે નાઈટ્રોજીન બેઇસ-પેર સાથેનો માનવ જીનોમ તૈયાર થતાં જીનોમિક્સ અને જીનેટિક્સનાં વિજ્ઞાનને નવી દિશા મળી. ડીએનએ સિક્વન્સિંગ ટેકનોલોજી વિકસાવવાનો હેતુ વ્યક્તિઓના જીનોમની માહિતી મેળવી, તેનો ઉપયોગ મેડિકલ સાયન્સમાં આરોગ્ય-જ્ઞાન, રોગનિદાન તેમજ મેડિકલ જેનેટિક્સમાં કરવાનો હતો.

પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

જીનોમ, ડીએનએ સિક્વન્સ તથા હ્યુમન જીનોમ પ્રોજેક્ટ

સજીવોનાં જીનોમ અને ડીએનએ સિક્વન્સ વિષે તાજેતરનાં સંશોધનોએ જીનેટિક્સ (જેનેટિક્સ) ના વિજ્ઞાનને નવી ઊંચાઈ પર પહોંચાડ્યું છે. અમેરિકામાં હ્યુમન જીનોમ પ્રોજેક્ટની સફળતા પછી નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ હેલ્થ દ્વારા “$1000 જીનોમ” પ્રોજેક્ટ સાથે માનવ-જીનોમ પરની રિસર્ચ હરણફાળ ભરી રહી છે. નેનોસ્પોર સિક્વન્સિંગ જેવી ત્વરિત ડીએનએ સિક્વન્સિંગની પદ્ધતિઓ વિકસતાં રોગનિદાન, બાયોટેકનોલોજી અને મેડિકલ જેનેટિક્સ જેવાં વિવિધ ક્ષેત્રો વિકસી રહ્યાં છે.

પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સામાન્ય જ્ઞાન

ડીએનએ: ન્યુક્લિઓટાઈડ તથા નાઈટ્રોજીનસ બેઝ

ન્યુક્લિઓટાઈડ એ ડીએનએનો ઘટક છે. કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી (યુકે) ખાતે જેમ્સ વૉટસન અને ફ્રાંસિસ ક્રીક દ્વારા 1953માં ડીએનએના ‘ડબલ હેલિક્સ’ (ડબલ હિલિક્સ) બંધારણની જાહેરાત થઈ. સાથે જ ન્યુક્લિઓટાઈડ અને નાઈટ્રોજીનસ બેઝની અગત્યતા અન્ય સંશોધકોને સમજાઈ. ડીએનએના દરેક સ્ટ્રેન્ડ પર નિર્ધારિત ક્રમમાં નાઈટ્રોજીનસ બેઝ (A,T,C,G) ની ગોઠવણી હોય છે. દરેક નાઈટ્રોજીનસ બેઝ એક સુગર મોલિક્યુલ અને એક ફોસ્ફેટ ગ્રુપ સાથે જોડાય છે. આમ, નાઈટ્રોજીનસ બેઝ, સુગર તથા ફોસ્ફેટ મોલિક્યુલથી બનેલ એકમ ન્યુક્લિઓટાઈડ તરીકે ઓળખાય છે.

પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સામાન્ય જ્ઞાન

ડીએનએની ‘ડબલ હેલિક્સ’ રચના તથા ડીએનએ સિક્વન્સમાં જીનેટિક કોડ

ડીએનએ એક પ્રકારનો ખૂબ મોટો બાયોમોલિક્યુલ છે જે વિવિધ ઘટકોની ‘ડબલ હેલિક્સ’ આકારની લાંબી શૃંખલા ધરાવે છે. ડીએનએના નાના-મોટા સેગ્મેન્ટ (ટુકડા-વિભાગો) જીન કહેવાય છે. આ બધાં જીન્સ (ડીએનએના સેગ્મેન્ટસ) બહુધા સજીવ કોષના કોષકેંદ્ર (ન્યુક્લિયસ)માં ક્રોમોસોમ પર ગોઠવાયેલાં છે.

વિજ્ઞાન · સામાન્ય જ્ઞાન

ડીએનએ, ક્રોમોસોમ, જીન અને આનુવંશિકતા

માનવ કોષ (Cell)માં ક્રોમોસોમના જીન (જનીન)માં રહેલ ડીએનએ આનુવંશિકતાનાં લક્ષણોનું વહન કરે છે. જીનમાં રહેલ ડીએનએ દ્વારા માતા-પિતાનાં આનુવંશિક લક્ષણો સંતતિમાં આવે છે.

દરેક સજીવનો સૌથી નાનો બંધારણીય અને ક્રિયાશીલ જૈવિક એકમ કોષ કહેવાય છે. એક કોષ (પેરન્ટ સેલ)માંથી બીજા કોષો (ડૉટર સેલ્સ)નું સર્જન થઈ શકે છે. કોષને કારણે જ સજીવ પોતાના જેવો બીજો સજીવ બનાવી શકે છે.

દેશ- દુનિયા · પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર

સિરિ, વિવ, ગ્લોબલ બ્રેઇન અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ

અમેરિકામાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સના ક્ષેત્રે વિવ અને સિરિ ઈન્કોર્પોરેશન જેવી ખ્યાતનામ કંપનીઓના પ્રણેતા ડેગ કિટ્લૉસ (ડેગ કિટ્ટલાસ Dag Kittlaus)નું નામ ગાજવા લાગ્યું છે. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સના “ચમત્કારિક” ઉપયોગથી ડેગ કિટ્લૉસ ઈન્ટરનેટ તથા કમ્યુનિકેશનને નવી દિશામાં દોરી રહ્યા છે. હાલમાં સાઉથ બાય સાઉથવેસ્ટ ફેસ્ટિવલ ( SXSW 2016 ઓસ્ટિન, ટેક્સાસ) માં ડેગ કિટ્લૉસ વિવ અને ગ્લોબલ બ્રેઇનને ઉત્સાહથી રજૂ કરી રહ્યા છે

દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

લિગો ઑબ્ઝર્વેટરી, બ્લેક હોલ અને ગ્રેવિટેશનલ વેવ્ઝ

આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનાં સંશોધનોમાં ફલિત થતાં ગ્રેવિટેશનલ વેવ્ઝને અમેરિકાની લિગો ઑબ્ઝર્વેટરીએ “શોધી” કાઢ્યાં છે. કરોડો વર્ષ અગાઉ બ્રહ્માંડમાં દૂર-સુદૂર બે બ્લેક હોલ અથડાતાં બ્રહ્માંડમાં સર્જાયેલાં ગ્રેવિટેશનલ વેવ્ઝ (gravitational waves) ને લિગોનાં વૈજ્ઞાનિકોએ ઑબ્ઝર્વેટરીમાં પરખી લીધાં છે.

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · દેશ- દુનિયા · સામાન્ય જ્ઞાન

બીજું વિશ્વયુદ્ધ, જાપાન પર એટમબોંબ અને મેનહટન પ્રોજેક્ટ

. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન 1945ના ઑગસ્ટમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાએ જાપાનનાં હીરોશિમા અને નાગાસાકી પર દુનિયાનાં સૌ પ્રથમ પરમાણુ બોંબ અર્થાત એટમબોંબ ફેંક્યા અને આ સાથે વિશ્વમાં ન્યુક્લિયર પાવરની રેસ શરૂ થઈ. પરમાણુ બોંબ અર્થાત એટમબોંબ કે જેને મીડિયામાં અણુબોંબ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. અમેરિકાએ વિશ્વનો પ્રથમ પરમાણુબોંબ (‘લિટલ બોય’) જાપાનના હીરોશિમા શહેર પર… Continue reading બીજું વિશ્વયુદ્ધ, જાપાન પર એટમબોંબ અને મેનહટન પ્રોજેક્ટ

દેશ- દુનિયા · પ્રકીર્ણ · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ઉત્તર કોરિયા, હાઇડ્રોજન બોંબ અને વિશ્વમાં ન્યુક્લિયર પાવરની રેસ (2)

. ઉત્તર કોરિયાએ “શાઇનિંગ સ્ટાર” નામનો સેટેલાઇટ (માનવસર્જીત ઉપગ્રહ) 7 ફેબ્રુઆરી 2016ના રોજ અવકાશમાં મૂકીને ફરી એક વખત દુનિયાને હલાવી દીધી છે. જાન્યુઆરી 2016માં “મિનિએચરાઇઝ્ડ” હાઇડ્રોજન બોંબનું પરીક્ષણ કરી ઉત્તર કોરિયાએ યુએન (યુનાઇટેડ નેશન્સ) તેમજ અમેરિકા સહિત અન્ય દેશોને ધ્રુજાવી દીધાં હતાં. ઉત્તર કોરિયાએ “શાઇનિંગ સ્ટાર” સેટેલાઇટ લોંચના બહાના નીચે અણુશસ્ત્રો (ન્યુક્લિયર વેપન્સ)થી હુમલો કરી… Continue reading ઉત્તર કોરિયા, હાઇડ્રોજન બોંબ અને વિશ્વમાં ન્યુક્લિયર પાવરની રેસ (2)

અજાણી-શી વાતો · અધ્યાત્મ-ફિલોસોફી

સ્ટીવ જોબ્સ, લેરી બ્રિલિયંટ અને નીમ કરોલી બાબા

. ‘એપલ’ના સ્ટીવ જોબ્સ અને ‘ફેસબુક’ના માર્ક ઝકરબર્ગનાં જીવનમાં પ્રેરણાસ્રોત બનનાર નીમ કરોલી બાબા વિષે રસપ્રદ વાતો પ્રકાશિત થતી રહે છે. ઉત્તરાખંડના કૈંચી આશ્રમ (નૈનીતાલ)માં નીમ કરોલી બાબા (નીબ કરોરી બાબા / મહારાજજી) નાં દર્શન કરનાર વિદેશી પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓમાં બાબા રામદાસ (Dr Richard Alpert), ભગવાનદાસ (Kermit Michel Riggs), ક્રિશ્ના દાસ (Jeffrey Kagel), ડૉ. લેરી બ્રિલિયંટ… Continue reading સ્ટીવ જોબ્સ, લેરી બ્રિલિયંટ અને નીમ કરોલી બાબા

વિજ્ઞાન · સામાન્ય જ્ઞાન

મનુષ્યનું જ્ઞાનતંત્ર અને મગજ

.   મનુષ્યનું જ્ઞાનતંત્ર શરીર માટે કમાલની કામગીરી કરે છે! માનવ-મગજ તો એક અદભુત રચના છે! મનુષ્યના જ્ઞાનતંત્ર- નર્વસ સિસ્ટમ- ના બંધારણીય અને કાર્યકારી એકમ ઘટકને ન્યુરોન કહે છે. A neuron is a structural and functional unit of the nervous system.  તબીબી વિજ્ઞાન પ્રમાણે માનવ-મગજમાં 100 બિલિયન ન્યુરોન છે. એક બિલિયન એટલે સો કરોડ. મનુષ્યના… Continue reading મનુષ્યનું જ્ઞાનતંત્ર અને મગજ

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · દેશ- દુનિયા

વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ તથા ઇંગ્લેન્ડના પ્રથમ ભારતીય એમપી દાદાભાઇ નવરોજી

  . અંગ્રેજ શાસનકાળમાં હિંદુસ્તાનના કેટલાક સમર્થ રાજ્યકર્તાઓએ દેશનું નામ રોશન કર્યું છે. વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ (1863 – 1939) પ્રજાવત્સલ, દૂરદર્શી અને બાહોશ શાસક હતા. માત્ર બાર વર્ષની ઉંમરે ગાદીએ આવનાર મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે ત્રેસઠ વર્ષ સુધી વડોદરા રાજ્યનું શાસન સંભાળ્યું. સયાજીરાવે વારંવાર યુરોપ પ્રવાસ કર્યો અને પશ્ચિમના દેશોના વિકાસનો બારીકાઇથી અભ્યાસ કર્યો. પરિણામે… Continue reading વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ તથા ઇંગ્લેન્ડના પ્રથમ ભારતીય એમપી દાદાભાઇ નવરોજી

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · દેશ- દુનિયા · સામાન્ય જ્ઞાન

આર્કિયોલોજી (પુરાતત્ત્વવિજ્ઞાન) અને અમેરિકન પ્રેસિડેન્ટ થોમસ જેફરસન

. . આર્કિયોલોજી – પુરાતત્ત્વવિદ્યા –  મહત્વપૂર્ણ વિજ્ઞાન છે.  ધરતીના પેટાળમાં અને પટ પર પથરાયેલ જાણી-અજાણી કડીઓને શોધી-સાંકળીને માનવજાતના અને માનવસભ્યતાઓના ઇતિહાસને આલેખવામાં,  સંસ્કૃતિઓના ઉતારચઢાવને સમજવામાં પુરાતત્ત્વવિજ્ઞાનનો અભ્યાસ આવશ્યક છે. જો કે બેબિલોનના રાજા નેબુશેડ્નેઝર (Nebuchadnezzar)ને પુરાતત્ત્વમાં રસ લેનાર પ્રથમ રાજ્યકર્તા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આમ છતાં પુરાતત્ત્વશાસ્ત્ર ઝાઝું પુરાણું નથી. અમેરિકા (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ… Continue reading આર્કિયોલોજી (પુરાતત્ત્વવિજ્ઞાન) અને અમેરિકન પ્રેસિડેન્ટ થોમસ જેફરસન

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · દેશ- દુનિયા

ક્રેમલિન પેલેસ : રશિયાના ઇતિહાસનો સાક્ષી

. રશિયાની રાજધાની મોસ્કોમાં ક્રેમલિનનો ભવ્ય મહેલ ખડો છે. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછી અમેરિકા (યુએસએ) અને સોવિયેટ રશિયા (તત્કાલીન યુએસએસઆર) વચ્ચે શીત યુદ્ધ – કોલ્ડ વોર – ના ગાળામાં ક્રેમલિનનું નામ  ખૂબ ચમકતું રહ્યું. વર્તમાન પત્રોમાં રશિયા કે મોસ્કોનો ઉલ્લેખ ક્રેમલિન તરીકે થતો જેમ કે અમેરિકાની વિયેટનામ નીતિ સામે ક્રેમલિનની નારાજગી.  આજકાલ રશિયન સુપરપાવરની શક્તિ ઘટી… Continue reading ક્રેમલિન પેલેસ : રશિયાના ઇતિહાસનો સાક્ષી

અજાણી-શી વાતો · ઇતિહાસ · પ્રકીર્ણ · સામાન્ય જ્ઞાન

વિશ્વની પ્રથમ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ

. . ફ્રાંસની રાજધાની પેરિસમાં સત્તરમી સદીમાં વિશ્વની પ્રથમ જાહેર વાહનવ્યવહાર વ્યવસ્થા (Public transport system) અમલમાં આવી. તે સમયે ફ્રાંસમાં સમ્રાટ ચૌદમા લુઇ (Louis ix : 1638 – 1715) નું રાજ્ય હતું. વિશ્વના રાજ્યકર્તાઓમાં સૌથી લાંબા સમય – બોંતેર વર્ષ –  માટે રાજગાદી ભોગવનાર રાજવી તરીકે ચૌદમા લુઇનું નામ પ્રથમ આવે છે. સમ્રાટ ચૌદમા લુઇના… Continue reading વિશ્વની પ્રથમ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ