દેશ- દુનિયા · પ્રકીર્ણ · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટના સંશોધનમાં બર્કલી સેટીની મદદે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ

અમેરિકામાં એસ્ટ્રોનોમી ક્ષેત્રે રહસ્યમય ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ(એફઆરબી) અંગે સંશોધનમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની કીમતી મદદ મળી છે. યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી (યુસીબી) ના એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર રિસર્ચ કરતા સેટી સેંટરના વૈજ્ઞાનિકોએ રેડિયો સિગ્નલના જંગી ડેટામાંથી ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટને પરખવા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. વિશ્વમાં પ્રથમ વખત એસ્ટ્રોનોમી-એસ્ટ્રોફિઝિક્સ ક્ષેત્રે યુસીબી સેટી ખાતે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો નોંધપાત્ર ઉપયોગ થયો હતો.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની વ્યાખ્યા સરળ નથી.

વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ કમ્પ્યુટર સાયંસની એક બ્રાંચ છે, જે ઇન્ટેલિજન્ટમશીન વિકસાવે છે.

સામાન્ય વાચકની દ્રષ્ટિએ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) એ મશીનમાં સ્થિત કૃત્રિમ બુદ્ધિ છે. માનવ બુદ્ધિ સમાન બુદ્ધિ (પરંતુ કૃત્રિમ બુદ્ધિ) મશીનમાં ‘મૂકવામાં’ આવે તો તે મશીન પોતાની જાતે ભિન્ન ભિન્ન કાર્યો કરી શકે છે. મશીનને બહુવિધ કામગીરી બજાવવા ‘અપાયેલ’ આવી બુદ્ધિ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કહેવાય છે.

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ યુનિવર્સના અજ્ઞાત સ્રોતમાંથી આવતા ઊર્જાસભર રહસ્યમય રેડિયો એમિશન્સ છે.

થોડી મિલિસેકંડ માટે વિસ્ફોટ રૂપે ઝળકી જતા કોસ્મિક એફઆરબીને ‘લાઇવ’ ડિટેક્ટ કરવા મુશ્કેલ હોય છે અને તેમનો તત્કાલ અભ્યાસ અઘરો બને છે.

યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી (યુએસએ) ના સેટી રિસર્ચ સેન્ટર ખાતે ભારતીય એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ ડો વિશાલ ગજ્જર સંશોધન કરી રહ્યા છે. રશિયન બિઝનેસમેન – ફિલાન્થ્રોપિસ્ટ યુરિ મિલ્નર અને  વિશ્વપ્રસિદ્ધ એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ-કોસ્મોલોજીસ્ટ સ્ટીફન હૉકિંગના સહયોગથી કાર્યાંવિત સેટી (સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) સેંટર બ્રહ્માંડમાં બુદ્ધિશાળી સજીવ અથવા ટેકનોલોજીકલિ પ્રગતિશીલ પરગ્રહવાસીઓની ખોજ કરે છે. બ્રહ્માંડના અજ્ઞાત ખૂણાઓથી આવતા કોસ્મિક  રેડિયો સિગ્નલ પર સંશોધન મહત્ત્વનું ગણાય છે.

વર્ષ 2017માં યુવાન ગુજરાતી વૈજ્ઞાનિક ડૉ વિશાલ ગજ્જર અને સાથીઓએ બર્કલી સેટીના રેડિયો ટેલિસ્કોપ – ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપ – પર મોટી માત્રામાં સિગ્નલનો ડેટા મેળવ્યો હતો. તેમાંથી વિશાલ ગજ્જરે 15 પાવરફુલ ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પારખ્યા હતા. તે જ ડેટાને યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલીના એક પીએચડી સ્કોલર ગેરી ઝાંગ દ્વારા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદથી ફરી ચકાસવામાં આવ્યો. તે ડેટામાંથી એઆઇની મદદથી ગેરી ઝાંગ બીજા 72 ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પરખી શક્યા. એસ્ટ્રોનોમી – એસ્ટ્રોફિઝિક્સના અભ્યાસમાં વિશ્વમાં પ્રથમ વાર એઆઇનો  પરિણામલક્ષી, મહત્ત્વનો ઉપયોગ થયો હતો. ખગોળશાસ્ત્રના પડકાર રૂપ ક્ષેત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સના મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ ના નોંધપાત્ર ઉપયોગનો આ પ્રથમ બનાવ છે.

વિજ્ઞાન અને કંપ્યુટર સાયન્સના ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ અનિવાર્ય છે. માનવીના જીવનવ્યવહારમાં – સંદેશાવ્યવહાર, ટેલિકોમ, બેંકિંગ, શિક્ષણ, પરિવહન, ફિલ્મ અને ટીવી આદિ ક્ષેત્રોમાં  –  આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની ઉપયોગિતા વધતી રહી છે.

આપને પણ ઉત્કંઠા થશે: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું આટલું મહત્ત્વ શા માટે? એસ્ટ્રોનોમી ક્ષેત્રે એઆઇનું પ્રયોજન શું?

મધુસંચયના આજના લેખમાં યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલીના એફઆરબી વિષયક રસપ્રદ સંશોધનમાં મશીન લર્નિંગ અને મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમની કમાલની કરામાતને એઆઇના વિસ્તૃત સંદર્ભે સમજીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. ત્યાં  ક્લિક કરતાં જ નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ તથા ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન

સામાન્ય વાચક માટે સરળ શબ્દોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજંસ (એઆઇ) એટલે કેટલાક વિશેષ કાર્યો કરવા કોઈ સિસ્ટમ અથવા મશીનને આપવામાં આવેલી ‘કૃત્રિમ બુદ્ધિ.’

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદથી કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ કે મશીન ‘સમજી – વિચારીને’, ‘તર્કબુદ્ધિથી પરિસ્થિતિને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપીને’ સ્વતંત્ર રીતે કાર્યો કરી શકે છે અને નવાં કાર્યો શીખી શકે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ થકી આવી ક્ષમતાઓ ધરાવતાં મશીનને ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન કહી શકાય.

મશીન લર્નિંગ, મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ તથા ન્યુરાલ નેટવર્ક

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આજે મશીન લર્નિંગમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાય છે.

આપે મધુસંચયના અગાઉ તારીખ 23 સપ્ટેમ્બર 2018 ના લેખમાં મશીન લર્નિંગ, મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ તથા ન્યુરાલ નેટવર્ક વિશે વિસ્તૃત માહિતી મેળવી છે. આપ જાણો છો કે મશીન લર્નિંગ કમ્પ્યુટર સાયંસની એક શાખા છે. મશીન લર્નિંગનો સંબંધ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત એપ્લિકેશન્સ સાથે છે.

મશીન લર્નિંગને ડેટા એનાલિસિસ કરતી એપ્લિકેશન તરીકે પણ સમજી શકાય.

મશીન લર્નિંગની સફળતામાં મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમનો મહત્ત્વનો ફાળો છે. મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ તેને ઉપલબ્ધ ડેટા પરથી તારણો મેળવે છે. તેનાં પરથી આવશ્યક નિર્ણયો લઈ નવાં કાર્યો વધારે સારી રીતે શીખવાની અને કરવાની ક્ષમતાઓ વિકસાવે છે. આવું ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન તેના મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમની મદદથી નવી કામગીરીઓ શીખતું જાય છે. ડેટાના ક્લસિફિકેશન તથા તેમાંથી પેટર્ન શોધવામાં (પેટર્ન લર્નિંગ) ન્યુરાલ નેટવર્ક મદદરૂપ છે.

યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલીના સેટી રિસર્ચ સેંટર ખાતે રેડિયો સિગ્નલ્સના જંગી ડેટામાંથી ગેરી ઝાંગ દ્વારા નવા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પરખવામાં મશીન લર્નિંગની મદદ લેવાઈ હતી.

બ્રેકથ્રુ ઇનિશિયેટિવ્ઝ

આપણી માનવસભ્યતા જેવી વિકસિત સભ્યતા બ્રહ્માંડમાં બીજે ક્યાંય હોઇ શકે ખરી? બુદ્ધિમાન માનવ  જેવા સજીવ અન્ય કોઈ ગ્રહ પર હશે ખરા? શક્યતા નકારી ન શકાય.

અમેરિકામાં યુરિ મિલ્નર તથા જુલિયા મિલ્નરે એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્ટ લાઇફની શક્યતાઓ ચકાસવા બ્રેકથ્રુ ઇનિશિયેટિવ્ઝનો પ્રારંભ કર્યો. તેને કાર્યાન્વિત કરવામાં યુરિ મિલ્નરને  જીનિયસ એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ-કોસ્મોલોજીસ્ટ સ્ટિફન હોકિંગ તથા ફેસબુકના સ્થાપક માર્ક ઝકરબર્ગનો સાથ મળ્યો.

બ્રેક થ્રુ લિસન

બ્રેકથ્રુ ઇનિશિયેટિવ્ઝઅંતર્ગત બ્રેક થ્રુ લિસનપ્રૉજેક્ટ પૃથ્વીને પાર બ્રહ્માંડમાં અન્યત્ર વિકસિત, બુદ્ધિમાન સજીવને શોધવા કાર્યક્રમો ચલાવે છે. આવા બુદ્ધિમાન પરગ્રહવાસીઓ કદાચ બ્રહ્માંડમાં સિગ્નલ મોકલતા હોઈ શકે? ‘બ્રેક થ્રુ લિસન’ એસ્ટ્રોનોમિકલ ઓબ્ઝર્વેશન્સનો મહત્ત્વાકાંક્ષી મલ્ટિ-મિલિયન ડોલર પ્રોગ્રામ છે. કોસ્મિક રેડિયો તેમજ ઓપ્ટિકલ સિગ્નલ્સને ખોજવાનો તે આધુનિક વિજ્ઞાનનો સૌથી મોટો કાર્યક્રમ છે. ‘બ્રેક થ્રુ લિસન’ વિવિધ રીતે સેટીનાં સંશોધનોને સહાયતા કરે છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રા ટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (સેટી)

.સેટી(સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રા ટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) કાર્યક્રમ હેઠળ યુનિવર્સમાં ઇન્ટેલિજન્ટ લાઇફ વિશે ખોજ ચાલે છે. સેટી સંશોધનો સાથે વિશ્વની કેટલીક અગ્રીમ સંસ્થાઓ સંકળાયેલી છે જેમ કે સેટી ઇંસ્ટીટ્યુટ, કેલિફોર્નિયા તથા યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા (બર્કલી). માઉન્ટ વ્યુ, કેલિફોર્નિયાનું સેટી ઇન્સ્ટીટ્યુટ 1984 – 85માં કાર્યાંવિત થયું. અમેરિકાનાં નામાંકિત ઓર્ગેનાઇઝેશન નાસા, નેશનલ સાયંસ ફાઉંડેશન, ગુગલ ક્લાઉડ, ઇન્ટેલ, આઇબીએમ આદિ તેની સાથે સંલગ્ન છે.

બર્કલી સેટી રિસર્ચ સેંટર (યુસી બર્કલી) કોસ્મિક સિગ્નલ્સનો અભ્યાસ કરતી અદ્યતન સંશોધન સંસ્થા છે.

વિશ્વની શ્રેષ્ઠ રિસર્ચ યુનિવર્સિટીઓમાં સ્થાન પામતી યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી અમેરિકાની ટોચની પબ્લિક યુનિવર્સિટી છે. સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રા ટેરેસ્ટ્રિયલ ઇંટેલિજંસ યાને સેટી કાર્યક્રમમાં યુસી બર્કલીનું યોગદાન નોંધપાત્ર છે. બર્કલી સેટી રીસર્ચ સેન્ટર સંશોધન ક્ષેત્રે અગ્રગણ્ય સંસ્થા છે. યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા દ્વારા પ્રયોજિત ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપ (જીબીટી) ‘સેટી’ પ્રોગ્રામમાં મદદરૂપ થાય છે.

રહસ્યમય ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ

મધુસંચયના વાચકો જાણે છે કે ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ શું છે.

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ (એફઆરબી) બ્રહ્માંડના અજાણ્યા ખૂણાઓથી આવતા ક્ષણિક પરંતુ અતિ તેજસ્વી રેડિયો એમિશન છે.

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ યુનિવર્સની દૂર-સુદૂર ગેલેક્સીઓના અજ્ઞાત ઉદભવસ્થાનમાંથી આવતા હાઇલી એનર્જેટિક પરંતુ તદ્દન અલ્પજીવી રેડિયો પલ્સ છે. આ રેડિયો પલ્સ માત્ર કેટલીક મિલિસેકંડ માટે તેજોમય વિસ્ફોટ તરીકે ઝબકી જતાં હોવાથી ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટતરીકે ઓળખાય છે.

આ અગમ્ય રેડિયો પલ્સના ઉદભવનું નથી તો કારણ જ્ઞાત, નથી જ્ઞાત નિશ્ચિત સ્રોત. એફઆરબી માંડ નવ મિલિસેકંડથી ત્રીસ મિલિસેકંડ માટે તેજસ્વી ફ્લેશરૂપે દેખાય છે.

એફઆરબી કોઈ પેટર્ન ધરાવતા નથી. તેનો બર્સ્ટ કોઈ પણ સમયે થાય છે, પ્રત્યેક બર્સ્ટ વધતા ઓછા ડ્યુરેશનનો હોઈ શકે. 2012 પહેલાના બધા બર્સ્ટ તદ્દન ભિન્ન સ્રોતોમાંથી આવતા જણાતા હતા.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

રિપીટર એફઆરબી 121102 અને વિશાલ ગજ્જર

વર્ષ 2012માં યુસી, બર્કલીના વેસ્ટ વર્જીનિયા સ્થિત ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપમાં જે ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ નોંધાયા,  તે ‘એફઆરબી 121102’ તરીકે ઓળખાયા. આશ્ચર્યજનક રીતે આ જ સ્રોતમાંથી 2015માં ફરી એફઆરબી આવતાં તે સ્રોતને રિપીટર એફઆરબી 121102નામ અપાયું.

‘રિપીટર એફઆરબી 121102’ પર યુવાન ભારતીય એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ ડૉ વિશાલ ગજ્જરનું સંશોધન વિશ્વફલક પર ચમક્યું.

મૂળ બોટાદ(સૌરાષ્ટ્ર) ના ગુજરાતી વૈજ્ઞાનિક વિશાલ ગજ્જર યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા (બર્કલી) માં પોસ્ટ ડૉક્ટરલ રિસર્ચ કરે છે. તેઓ બર્કલી સેટી રીસર્ચ સેંટર ખાતે બ્રેક થ્રુ લિસન પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા છે. રેડિયો એસ્ટ્રોનોમી-એસ્ટ્રોફિઝિક્સ તેમના મનપસંદ કાર્યક્ષેત્રો છે.

26 ઑગસ્ટ 2017 ના દિને વિશાલ ગજ્જર અને સાથીઓએ ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપને રિપીટર એફઆરબી પર 121102 પર પાંચ – છ કલાક માટે ફોકસ કરી 400 ટેરાબાઇટનો જંગી ડેટા મેળવ્યો. ભારે જહેમતભર્યા અભ્યાસ અને ડેટા એનાલિસિસ પછી વિશાલ ગજ્જરે તે જંગી ડેટામાંથી 21 ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ શોધી કાઢ્યાં. અને માનશો? આ ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટનો સ્રોત – ‘એફઆરબી 121102’ –  પૃથ્વીથી ત્રણસો કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર ઑરિગાકોંસ્ટેલેશનમાં સ્થિત કોઈ ડ્વાર્ફ ગેલેક્સી હોવાનું જણાયું. વળી વિશાલભાઈએ શોધેલા એફઆરબી વધુ તરંગલંબાઈ ધરાવતા ઉચ્ચ ફ્રીક્વન્સી બેંડના જણાતાં વૈજ્ઞાનિકોનો તેમાં રસ વધ્યો છે.

એસ્ટ્રોનોમી ક્ષેત્રે પ્રથમ વાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો નોંધપાત્ર ફાળો

કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી બર્કલી ખાતે જ પીએચડી કરતા સ્કોલર ગેરી ઝાંગને પ્રશ્ન ઊઠ્યા કે એવું ન બને કે ડૉ વિશાલ ગજ્જરે સ્ટડી કરેલ 400 ટેરાબાઇટના ડેટામાંથી ‘હ્યુમન એરર’ ને કારણે કોઈ એફઆરબી શરતચૂકથી ડિટેક્ટ ન થયા હોય? તેમને થયું કે મશીનની મદદ લઈ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદથી તે ડેટાને ફરીથી ન ચકાસી શકાય?

એફઆરબી પરખવાની ડૉ ગજ્જરની પદ્ધતિના આધારે ગેરી ઝાંગ અને સહયોગીઓએ મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ બનાવ્યો. ઝાંગના આ સોફિસ્ટિકેટેડ મશીન-લર્નિંગ અલ્ગોરિધમથી રિપીટર એફઆરબી 121102ના ડેટાને પુન: એનાલાઇઝ કરવામાં આવ્યો.

ગેરી ઝાંગની ખુશીનો પાર ન રહ્યો જ્યારે તે જ ડેટામાંથી 72 નવા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ ડિટેક્ટ થયા!

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની આ મહાન ઉપલબ્ધિ હતી. યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા ખાતે વિશ્વમાં એસ્ટ્રોનોમી –  એસ્ટ્રોફિઝિક્સ ક્ષેત્રે પ્રથમ વખત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ – મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ નોંધપાત્ર રીતે મદદરૂપ બન્યાં હતાં.

ઑરિગાકોન્સ્ટેલેશનના રિપીટર એફઆરબી 121102 સ્રોતમાંથી આજ સુધી પરખાયેલા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટની સંખ્યાનો આંક આશરે ત્રણસો પર પહોંચવા આવ્યો છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજંસ કરશે રેડિયો એસ્ટ્રોનોમી અને એસ્ટ્રોફિઝિક્સનો ઝડપી વિકાસ

આદિ કાળથી મનુષ્યને આકાશદર્શન સુલભ છે. અવકાશી પદાર્થો અને ઘટનાઓ માનવીને મંત્રમુગ્ધ કરતાં રહ્યાં છે. ખગોળશાસ્ત્ર સાથે માનવજાતને જન્મજાત સંબંધ છે. વર્તમાન યુગમાં ખગોળશાસ્ત્રની મદદથી માનવીએ બ્રહ્માંડને સમજવાની તાતી જરૂર છે.

એસ્ટ્રોફિઝિક્સ શોધખોળનું મહત્વ શું?

પૃથ્વી પર જીવન સામે પ્રશ્નો વધતા જાય છે. માનવ અસ્તિત્વ પર ખતરા મંડરાઈ રહ્યા છે.

બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અને બંધારણ, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિથી આજ સુધીની ગતિવિધિઓ, અવકાશી ઘટનાઓ, અજ્ઞાત રેડિયો સિગ્નલ્સનો અભ્યાસ, અન્યત્ર જીવનની ખોજ તથા ભવિષ્યમાં માનવવસવાટ માટે યોગ્ય ગ્રહની શોધ ખગોળશાસ્ત્રીઓ માટે આજના પડકારો છે. તેથી એસ્ટ્રોનોમીનું ફિલ્ડ વિકસી રહ્યું છે. એસ્ટ્રોફિઝિક્સના સીમાડા વિસ્તરતા ઓપ્ટિકલ ટેલિસ્કોપી સાથે રેડિયો ટેલિસ્કોપીની મહત્તા વધવા લાગી છે. લાર્જ હેડ્રન કોલાઇડર, ગોડ પાર્ટિકલ, ડાર્ક મેટર, ઇંટરસ્ટેલર સ્પેસની સફરે વોયેજર, અજ્ઞાત સ્રોતના રહસ્યમય જણાતા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ, આપણા પર નિરંતર વરસતા  ન્યુટ્રિનો પાર્ટિકલ અને આઇસક્યુબ ઓબ્ઝર્વેટરી તથા સૂર્યના કોરોનાને સ્પર્શવા ગયેલું પાર્કર સોલર પ્રોબ: આ બધા વિશે ચાલતી ચર્ચા માનવજાતના એસ્ટ્રોનોમી પ્રતિ ઝોકને સમજાવે છે.

સ્ટિફન હૉકિંગથી માંડી વિશાલભાઈ સમાન યુવાન એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટનાં કાર્યો પ્રેરણાદાયી છે. પૃથ્વીના અને માનવજીવનના સંવર્ધન માટે એસ્ટ્રોફિઝિક્સ અને એસ્ટ્રોનોમી જેવાં ક્ષેત્રોમાં રિસર્ચનો વ્યાપ વધે તે જરૂરી છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટનું મહત્ત્વ શું? એફઆરબીનો અભ્યાસ શા માટે?

ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ માત્ર મિલિસેકંડો માટે ઝળકે છે અને તેમનો અભ્યાસ ખરેખર મુશ્કેલ છે. પરંતુ તે પ્રચંડ વિસ્ફોટ રૂપે પ્રગટતા હાઇલી એનર્જેટિક રેડિયો પલ્સ હોવાથી રસપ્રદ છે.

આપને, ‘મધુસંચય’ના વાચકને પ્રશ્ન થશે કે: શું તે કોઈ અવકાશી પદાર્થ (સેલેસ્ટિયલ ઓબ્જેક્ટ) અથવા અવકાશી ઘટનાની નીપજ છે? અથવા તો કોઈ એડવાંસ્ડ એલિયન સિવિલાઇઝેશન તરફથી આવતાં સિગ્નલ છે?

ચાલો, માની લઈએ કે પરગ્રહવાસી સભ્યતા એ કાલ્પનિક ચિત્ર છે. ધારો કે પૃથ્વી પર પહોંચતા રેડિયો સિગ્નલ એલિયન ઇન્ટેલિજન્સના નથી. તો તે શું છે?

પ્રત્યેક એફઆરબી વિસ્ફોટ ઊર્જાનો મહાભંડાર છે. એક અંદાજ પ્રમાણે એફઆરબીના વિસ્ફોટમાંથી મળતી ઊર્જાને પૃથ્વી પર માનવજાતના વપરાશ માટે ‘સંગ્રહવામાં’ આવે તો તે એનર્જી  10,000 કરોડ વર્ષો સુધી ખૂટે નહીં !

કૌતુક એ થાય કે: એક ગેલેક્સીના સ્રોતમાંથી આવતો એક એફઆરબી આટલી પ્રચંડ ઊર્જા આપી શકે છે, તો કરોડો કરોડો ગેલેક્સીમાંથી પ્રગટ થતી સમગ્ર બ્રહ્માંડની ઊર્જા કેવી અનંત હશે!

ચાલો, હજી કુતૂહલપૂર્વક આગળ વિચારીએ:

એફઆરબી એવા તો કેવા ઊર્જાસભર સ્રોતમાંથી આવે છે કે તે લાખો પ્રકાશવર્ષ અંતર કાપ્યા પછી પણ હાઇલી એનર્જેટિક રહી શકે છે? કઈ અવકાશી ઘટનાને પરિણામે તે ઉત્પન્ન થતા હશે? બળ કે ‘ફૉર્સ’નાં કયાં પરિબળો તેને પ્રચંડ શક્તિથી ધકેલતાં હશે કે તે સ્પેસમાં  અકલ્પનીય અંતર કાપીને સૂર્યમંડળ સુધી પહોંચી શકે છે? યાદ રાખશો કે આપણી પૃથ્વીથી એફઆરબી 121102સ્રોત ત્રણસો કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે !! (અર્થાત પ્રકાશની અશક્યવત ગતિથી આવે તો પણ તે એફઆરબીને પૃથ્વી સુધી પહોંચતાં ત્રણસો કરોડ વર્ષ થાય!) આટલું અંતર કાપીને આવતાં પ્રચંડ ઊર્જામય ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ કેવાં રહસ્યમય હશે!

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

એસ્ટ્રોનોમી- એસ્ટ્રોફિઝિક્સમાં રિસર્ચ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અનિવાર્ય

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) આજે બહુવિધ ક્ષેત્રોમાં પ્રયોજિત થઈ રહી છે.

એઆઇની એપ્લિકેશન્સ ગણિત ઉપરાંત વિજ્ઞાનની તમામ બ્રાંચમાં ઉપયોગી છે. કમ્પ્યુટર સાયન્સ, એગ્રીકલ્ચર, એજ્યુકેશન, મેડિકલ સાયન્સ, ટ્રાંસ્પોર્ટેશન, સ્પેસ એક્સ્પ્લોરેશનના વિકાસ માટે તો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અતિ આવશ્યક બની ગઈ છે. યુનિવર્સ વિશાળ છે; તેમાંથી મળતા ભાત ભાતના સિગ્નલ બેશુમાર છે અને એસ્ટ્રોનોમિકલ ઓબ્ઝર્વેશન્સ પણ અગણિત થઈ રહ્યાં છે. આવા અનંત (!)  અને ડાયનેમિક ડેટાના અભ્યાસ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને મશીન લર્નિંગ અનિવાર્ય બની ગયાં છે. મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ એસ્ટ્રોફિઝિક્સ તથા એસ્ટ્રોનોમી જેવા વિષયોને ત્વરિત વિકસાવામાં મૂલ્યવાન યોગદાન આપશે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

** * *** * **** ** * ** * * ** *

મધુસંચય-લેખ: ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટના સંશોધનમાં બર્કલી સેટીની મદદે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: પરિશિષ્ટ (1)

  • અમેરિકાના કમ્પ્યુટર સાયન્ટિસ્ટ જહોન મેકકાર્થીએ આપ્યો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો પાયાનો વિચાર
  • માનવજીવનના અનેકવિધ વ્યવહારોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની વધતી ઉપયોગિતા
  • એગ્રીકલ્ચર, હેલ્થકેર, એજ્યુકેશન, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, એન્ટરટેઇનમેંટ, સાયન્સટેકનોલોજી તેમજ રીટેઇલ સહિતના વિવિધ વ્યાપાર ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો બહોળો ઉપયોગ
  • માનવબુદ્ધિ દ્વારા થઈ શકતાં ટાસ્ક કરવા સક્ષમ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ધરાવનાર ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન
  • ફીડ થયેલ ડેટાના ઉપયોગથી નવીન કાર્યો શીખવા કાર્યક્ષમ મશીન લર્નિંગ ટેકનોલોજી
  • બ્રહ્માંડમાં બુદ્ધિમાન સજીવ અથવા એલિયન સભ્યતાની ખોજ માટે અમેરિકામાં સક્રિય પ્રયત્નો
  • એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્ટ લાઇફની સંભાવનાઓ ચકાસવા એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટકોસ્મોલોજીસ્ટ સ્ટિફન હોકિંગ તથા ફેસબુકના સ્થાપક માર્ક ઝકરબર્ગના સહયોગથી યુરિ મિલ્નર દ્વારા આરંભિત બ્રેકથ્રુ ઇનિશિયેટિવ્ઝ
  • પરગ્રહવાસી એલિયન સભ્યતાની ખોજ માટે એસ્ટ્રોનોમિકલ ઓબ્ઝર્વેશન્સનો કાર્યક્રમ બ્રેક થ્રુ લિસન
  • સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રા ટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ – સેટી – કાર્યક્રમમાં યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી (યુસી, બર્કલી)નું નોંધનીય યોગદાન
  • બર્કલી સેટી રીસર્ચ સેન્ટર, યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી ખાતે ગુજરાતી વૈજ્ઞાનિક વિશાલ ગજ્જરનું ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ (એફઆરબી ) પર મહત્ત્વનું સંશોધન
  • વિશાલ ગજ્જરના ડેટાની યુસી બર્કલીના ગેરી ઝાંગ દ્વારા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ – મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમના ઉપયોગથી પુન: ચકાસણી
  • એઆઇથી ડિટેક્ટ થયા 72 નવા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ
  • યુસી બર્કલી ખાતે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ – મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમનો એસ્ટ્રોનોમી – એસ્ટ્રોફિઝિક્સ ક્ષેત્રે સંશોધનમાં વિશ્વનો પ્રથમ સફળ પ્રયોગ

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

** ** ** ** ** ** **

મધુસંચય-લેખ: ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટના સંશોધનમાં બર્કલી સેટીની મદદે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: પરિશિષ્ટ (2)

  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ/ આર્ટિફિશલ ઇંટેલિજન્સ / એઆઇ: Artificial Intelligence / AI
  • જોહન મેકાર્થી / જહોન મેકકાર્થી / જહોન મેક્કાર્થી, કમ્પ્યુટર સાયંટિસ્ટ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા: John McCarthy (1927 – 2011), Computer scientist, USA
  • મશીન લર્નિંગ/એમએલ: Machine Learning / ML
  • મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ: Machine Learning Algorithm
  • ન્યુરાલ નેટવર્ક / આર્ટિફિશિયલ ન્યુરાલ નેટવર્ક: Neural Network / Artificial Neural Network
  • ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ / એફઆરબી: Fast Radio Burst / FRB
  • સર્ચ ફોર એક્સ્ટ્રા ટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્સ – સેટી: Search for Extraterrestrial Intelligence – SETI
  • એક્સ્ટ્રાટેરેસ્ટ્રિયલ ઇન્ટેલિજન્ટ લાઇફ: Extraterrestrial Intelligent Life
  • બ્રેકથ્રુ ઇનિશિયેટિવ્ઝ: Breakthrough Initiatives
  • બ્રેક થ્રુ લિસન: Breakthrough Listen
  • વિશાલ ગજ્જર, યુસી બર્કલી, અમેરિકા: Vishal Gajjar, UC Berkeley, USA
  • ગેરી ઝાંગ, યુસી બર્કલી, અમેરિકા: Gerry Jhang, UC Berkeley, USA
  • રિપીટર એફઆરબી 121102: Repeater FRB 121102
  • યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી / યુસી બર્કલી / યુસીબી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા: University of California, Berkeley / UC Berkeley / UCB, California, United States of America
  • ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપ – જીબીટી, વેસ્ટ વર્જિનિયા, યુએસએ: Green Bank Telescope – GBT, West Virginia, USA

*** * * ** * *** ** ** *** *** ** *** **** * * *** ** **

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

*** * * ** * *** ** ** *** *** ** *** **** * * *** ** **

Advertisements

6 thoughts on “ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટના સંશોધનમાં બર્કલી સેટીની મદદે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ

  1. Reblogged this on પ્રવીણ શાસ્ત્રી અને મિત્રોની વિવિધ વાતો and commented:
    ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં “મધુ સંચય” એક માત્ર ઉચ્ચ વૈજ્ઞાનિક માહિતી આપતો બ્લોગ છે. એમ કહીયે તો ચાલે કે દુજરાતી વિકિપિડિયા છે. હું અમેરિકામાં છું. આખી જીંદગી લેબોરેટરીમાં કામ કર્યું છે. અંગ્રેજીમાં ગુગલ પરથી ઘણું વાંચું પણ છું. છતાં ઘણું સમજી શકતો નથી. જ્યારે દવે સાહેબના સરળ ગુજરાતી લેખો વાંચું છું ત્યારે કંઈક વધુ સમજાય છે. મધમાખી, પુષ્પ પરથી માઈકો સૂંઢમાંથી અર્ક લાવી લાવીને કેટલા પરિશ્મથી એક બે ટીંપાં જેટલું મધનો સંચય કરતી હશે! દવે સાહેબ પણ એ જ કરે છે. હરિશભાઈ પણ એ જ કરે છે. એમના આભાર સહિત આર્ટિફિસીયલ ઈન્ટેલિજબ્સની વાતો આપને જાણવા જણાવવા રિબ્લોગ કરું છું.

    Like

    1. આપનો પ્રોત્સાહક પ્રતિભાવ મારા માટે જ નહીં, સાથે અન્ય લેખક – વાચક મિત્રો માટે પણ સુશિષ્ટ સર્જન પ્રત્યે સદૈવ પ્રેરક બની રહેશે.

      આપના જેવા વાચક મારા કાર્યનું સ્નેહભાવે મૂલ્યાંકન કરે અને તેને પોરસીલા શબ્દોથી વધાવી લે તે મને ખુશી સાથે સંતોષ આપે છે.

      ધન્યવાદ.

      Liked by 1 person

Please write your Comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s