દેશ- દુનિયા · વિજ્ઞાન · સમાચાર-વિચાર · સામાન્ય જ્ઞાન

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સથી ધરમૂળથી બદલાશે વિશ્વ તથા માનવજીવન

આપ પ્રશ્ન કરશો: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શું છે?

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અથવા આર્ટિફિશલ ઇંટેલિજન્સને ટૂંકમાં એઆઇ કહે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ (એઆઇ)ને વિવિધ રીતે સમજી શકાય.

સામાન્ય વાચકની ભાષામાં, આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ (એઆઇ) એટલે મશીનને ‘આપવામાં આવેલી’ કૃત્રિમ બુદ્ધિ (!) જેની મદદથી મશીન પોતાની જાતે મનુષ્યની જેમ વિચારીને ટાસ્ક કરી શકે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ (એઆઇ) એટલે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામની માનવ-બુદ્ધિની જેમ કાર્ય (ટાસ્ક) કરવાની ક્ષમતા.

જે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામની મદદથી મશીન (રોબોટ કે કમ્પ્યુટર જેવાં મશીન) મનુષ્યની બુદ્ધિથી થઈ શકતાં કામ કરી શકે તેને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) કહે છે. તે પ્રોગ્રામ તથા મશીન આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ  કે આર્ટિફિશલ ઇન્ટેલિજન્સ  ધરાવે છે તેમ કહેવાય.

માનવી પાસે પોતાની બુદ્ધિ છે, તેના જેવી બુદ્ધિ કોઈ કોડ કે સૂચનાઓ દ્વારા કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામને અથવા સિસ્ટમને આપી શકાય, તો તેવી કૃત્રિમ બુદ્ધિ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ કહેવાય છે.

આ અર્થમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ એટલે માનવ-બુદ્ધિની માફક ભાષા સમજવાની”, ‘વિચાર કરવાની’, ‘તર્ક વિતર્ક કરી નિર્ણય લેવાની’, ‘ભિન્ન ભિન્ન  પરિસ્થિતિઓમાં પ્લાનિંગ કરવાનીતેમજ સમજીવિચારીને પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરવાનીકોઈ સિસ્ટમ કે મશીનની ક્ષમતા.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ધરાવતાં મશીન (દા.ત. એડવાંસ્ડ ટેકનોલોજીયુક્ત  રોબોટ) ઇન્ટેલિજન્ટમશીન કહેવાય છે.

ટેકનીકલી જોતાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ કમ્પ્યુટર સાયન્સની એક શાખા છે, જે માનવબુદ્ધિની જેમ કાર્ય કરી શકે તેવાં ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન વિકસાવે છે. ‘મશીન લર્નિંગ’ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ પર આધારિત છે.

‘મધુસંચય’ના આજના લેખમાં આપણા જીવનને ધરમૂળથી બદલનાર આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની કમાલની કરામાતને વિગતે સમજીએ.

[આપના સ્ક્રીન પર આ રસપ્રદ લેખ અહીંથી આગળ, નીચે ન દેખાય, તો લેખના શીર્ષક / ટાઇટલ પર ક્લિક કરશો. ત્યાં  ક્લિક કરતાં જ નીચે પૂરો લેખ આવી જશે. – હરીશ દવે]

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના વિકાસનો ઇતિહાસ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આજના ડિજીટલ યુગની શિરમોર સમી સિદ્ધિ છે.

અમેરિકાના કમ્પ્યુટર સાયન્ટિસ્ટ જોહન મેકાર્થીને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના પિતા કહેવામાં આવે છે. તેમણે 1955 માં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (આર્ટિફિશલ ઇન્ટેલિજન્સ) શબ્દ પ્રથમ વાર પ્રયોજિત કર્યો. જહોન મેકકાર્થીના પ્રયત્નોથી અમેરિકામાં 1956માં ડાર્ટમાઉથ કોલેજ, હેનોવર (ન્યૂ હેમ્પશાયર) ખાતે વર્કશોપ (સેમીનાર) માં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો કમ્યુટર સાયંસની નવી શાખા તરીકે સ્વીકાર થયો. જહોન મેક્કાર્થી તે સમયે ડાર્ટમાઉથ કોલેજમાં ફેકલ્ટી હતા. તે પછી તેઓ રિસર્ચ ફેલો તરીકે મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી (એમઆઇટી) માં જોડાયા. 1962થી 2000 સુધી તેઓ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર રહ્યા. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ડેવલપ કરવામાં જોહન મેકાર્થીનું બહુમૂલ્ય યોગદાન રહ્યું.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની જરૂર શા માટે?

ધરતી પર સૌથી પ્રખર બુદ્ધિશાળી જીવ મનુષ્ય છે. પોતાની બુદ્ધિના જોરે માનવી સર્વશક્તિમાન સજીવ થઈ પૃથ્વી પર આધિપત્ય ભોગવે છે. વિજ્ઞાનનો વિકાસ થતાં ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રેવોલ્યુશન પછી માનવી પાસે વિશેષ પાવર આવ્યો. છેલ્લા પાંચ દાયકાઓમાં ડિજિટલ રેવોલ્યુશન માનજીવનના પ્રત્યેક ક્ષેત્રમાં વ્યાપી જતાં ‘ઇન્ફર્મેશન’નો મહાવિસ્ફોટ થયો છે. ‘મધુસંચય’ના વાચકો સમજી શકે કે માહિતી-વિસ્ફોટ હવે માનવ-બુદ્ધિ માટે ભારણ બન્યો છે. આટલા જંગી ડેટાને હેંડલ કરવા અથવા તેનાં તારણો પરથી ત્વરિત નિર્ણય લેવાનાં કામ માનવી માટે મુશ્કેલ થતાં જાય છે. તેથી માનવીએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) ને ડગલે અને પગલે ઉપયોગમાં લેવી શરૂ કરી છે. ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ  અને બિગ ડેટા પ્રચલિત થતાં એઆઇનો પ્રસાર ત્વરિત બન્યો છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શું છે? ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન શું છે?

  • એઆઇને જુદી જુદી રીતે સમજી શકાય છે, તે આપે આ લેખની શરૂઆતમાં વાંચ્યું.
  • પ્રારંભમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સને ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન બનાવવા માટેનાં વિજ્ઞાન અને એંજીનિયરિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવી હતી.
  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કે આર્ટિફિશલ ઇંટેલિજંસ કમ્પ્યુટર સાયન્સની એક બ્રાંચ છે.
  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ ઇન્ટેલિજન્ટ એજન્ટ (સિસ્ટમ) ને ડિઝાઇન કરવા માટેનું વિજ્ઞાન છે. આવી ઇન્ટેલિજન્ટ સિસ્ટમ પરિસ્થિતિઓને પારખીને, યોગ્ય નિર્ણયો લઈ કાર્યો કરે છે કે જેથી સફળતાની તકો મહત્તમ રહે.
  • આ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં કેટલીક ક્ષમતા હોવી ઇચ્છનીય છે જેમકે: નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (એનએલપી), પેટર્ન લર્નિંગ, વિઝ્યુઅલ પર્સેપ્શન, ડિસિશન મેકિંગ, પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ, ક્રિએટીવિટી, સોશ્યલ ઇંટેલિજન્સ આદિ.
  • આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ધરાવનાર ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન માનવસહજ કામગીરી કરી શકે છે જેમ કે: ભાષા સમજી શકે છે, નવી માહિતી મેળવી શકે છે, ડેટામાં પેટર્ન ઓળખી શકે છે, મોશન અને પર્સેપ્શન પરખી શકે છે, નવું શીખી શકે છે, પ્લાનિંગ કરી શકે છે, જૂના અનુભવો (ડેટા) પરથી તર્ક દોડાવી નિર્ણય લઈ શકે છે, સમસ્યા હલ કરી શકે છે ઇત્યાદિ.
  • પોતાની બુદ્ધિથી માનવી જે કાર્ય કરી શકે છે, તે જ કાર્ય જે મશીન પોતાની આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સથી કરી શકે તેને ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન કહેવાય.
  • આપ સમજી શકશો કે વિવિધ કાર્યો કરી શકતો રોબો (રોબોટ) એઆઇ ધરાવે છે. આપની સાથે ચેસ રમી શકતો કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ પણ એઆઇ ધરાવે છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

મિકેનિકલ મશીન અને ઇન્ટેલિજન્ટમશીન વચ્ચે તફાવત

એક જ પ્રકારનાં ટાસ્ક કે એક જ પ્રકારની રિપીટ એક્ટિવિટી કરનાર મશીન માત્ર મિકેનિકલ મશીન છે. તેને ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન ન કહી શકાય. તે માત્ર યાંત્રિક ગતિવિધિથી અથવા તેનામાં ફીડ થયેલ સૂચનાઓ અનુસાર કાર્ય કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. મિકેનિકલ મશીનને પોતાની સ્વતંત્ર બુદ્ધિથી વિચારીને કોઇ કામ કરવાનું નથી હોતું.

રેલવે ટ્રેઇનનું સ્ટીમ એંજિન અને બહુમાળી મકાનમાં ઉપર-નીચે લઈ જઈ શકતી લિફ્ટ (એલિવેટર) મિકેનિકલ મશીન છે. કપડાં સીવવાનું મશીન – સ્યુઇંગ મશીન – અથવા તો સાદું પ્રિંટર પણ મિકેનિકલ મશીન છે. તે પુનરાવર્તિત કામો કર્યા કરે છે.

ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ઉપયોગથી કાર્યો કરે છે. આવું મશીન પૂર્ણ રીતે કે કદાચ આંશિક રીતે પણ એઆઇ પર આધારિત હોઈ શકે.

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની વ્યાખ્યા અને કન્સેપ્ટ વિશે મતમતાંતર ઝાઝાં છે. તેથી અમુક કે તમુક મશીન ખરેખર એઆઇ આધારિત ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન છે કે નહીં તે વિશે પણ મતભેદ રહેતાં હોય છે.

ગુગલ અને એપલ જેવી કંપનીઓના એડવાન્સ્ડ સ્માર્ટ ફોનમાં ખાસ ‘એઆઇ’ આધારિત ઇંટરએક્ટિવ સોફ્ટવેર હોય છે. નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (એનએલપી) ધરાવતા ગુગલના કોર્ટાનાઅને એપલના સિરિવર્ચ્યુઅલ આસિસ્ટંટ નોંધપાત્ર છે.  કોર્ટાના અને સિરિ આપણા અટપટા પ્રશ્નોના ઉત્તર પણ બુદ્ધિથી વિચારીને બોલી શકે છે. આમ છતાં તે માત્ર ‘એઆઇ’નો જ ઉપયોગ કરે છે એમ પણ નથી.

‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન પાસે સોફ્ટવેર તો છે જ, પરંતુ તે માત્ર કમ્યુટર પ્રોગ્રામને આધારે નથી ચાલતું. તે તેનામાં ફીડ થયેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે. તેના પરથી તે જુદાં જુદાં સંજોગોમાં ભિન્ન ભિન્ન તર્ક દોડાવી, વિચાર કરીને બહુવિધ કાર્યો પણ કરી શકે છે.

હાલ રસ્તા પર દોડતી થયેલ ડ્રાઇવરલેસ કાર કે સેલ્ફ-ડ્રાઇવિંગ કાર જુદા જુદા પ્રકારના રસ્તાઓ પર, વિવિધ ટ્રાફિક પરિસ્થિતિઓમાં પોતાનો માર્ગ નક્કી કરી દોડતી રહે છે. તે ટ્રાફિક સાઇન અને ટ્રાફિક સિગ્નલ પણ સમજી શકે છે. ‘મધુસંચય’ના વાચકો જાણે છે કે આવું ઓટોનોમસ વેહિકલ (સેલ્ફ ડ્રાઇવિંગ કાર) ખરેખર તો આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરતું ‘ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન’ છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ટેકનોલોજીની ઉપયોગિતા

એઆઇ ટેકનોલોજી નજીકના ભવિષ્યમાં માનવજીવનમાં અનિવાર્ય બની જશે. આજે જ્યારે ક્લાઉડ ટેકનોલોજી તેમજ બિગ ડેટાના વ્યાવહારિક ઉપયોગ વધી રહ્યા છે, ત્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ટેકનોલોજી પણ મોટા પાયે નિતનવા ક્ષેત્રોમાં એપ્લાય થવા લાગી છે.

વિખ્યાત અને લોકપ્રિય થયેલ માનવ-પ્રતિકૃતિ સમો  હ્યુમેનોઇડ રોબોટ સોફિયા ટીવી ચેનલો પર કેવા કોન્ફિડંસથી ઇંટરવ્યુ આપે છે! રોબોટ હોવા છતાં સોફિયા એંકર સાથે વાતચીત કરી તેમના અવનવા પ્રશ્નોના અફલાતૂન જવાબો આપી શકે છે! સોફિયા તેની વિશિષ્ટ કામગીરી – જેમકે ફેસ ટ્રેકિંગ અને ઇમોશન રેકગ્નિશન- માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે તેની સોફિસ્ટિકેટેડ મુવમેન્ટ માટે ન્યુરાલ નેટવર્ક્સનો ઉપયોગ કરે છે.

અમેરિકામાં યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી ખાતે એસ્ટ્રોનોમીના સ્ટડીમાં પ્રથમ વખત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો નોંધપાત્ર ઉપયોગ થયો. યુસી બર્કલી (યુસીબી) ના સેટી રિસર્ચ સેંટરના વૈજ્ઞાનિકોએ ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ (એફઆરબી) ને પરખવા એઆઇનો ઉપયોગ કર્યો. ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ બ્રહ્માંડના અજ્ઞાત સ્રોતોથી પૃથ્વી પર પહોંચતા અતિ તેજસ્વી, હાઇલી એનર્જેટિક, અલ્પજીવી રેડિયો પલ્સ છે. ‘મધુસંચય’ના વાચકો જાણે છે કે યુસીબી સેટીના ગુજરાતી યુવાન વૈજ્ઞાનિક એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ ડૉ વિશાલ ગજ્જરનું એફઆરબી પર સંશોધન વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે. ત્યાંના એક પીએચડી સ્કોલર ગેરી ઝાંગને વિશાલભાઈના સંશોધન પર એઆઇની મદદ લેવાનો વિચાર આવ્યો. ગેરી ઝાંગે ડેટાને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ – મશીન લર્નિંગ દ્વારા એનાલાઇઝ કરીને 72 નવા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ (એફઆરબી) શોધ્યાં.

તાજેતરમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ચીનમાં કેટલાક કોમામાં ગયેલ બ્રેઇન ડેડ પેશંટ્સની જિંદગી બચાવવામાં મદદે આવી. નિષ્ણાત ડૉકટરો દ્વારા કેટલાક બ્રેઇન ડેડ પેશંટ્સની એઆઇનાં તારણો પ્રમાણે ટ્રીટમેંટ લંબાવવામાં આવી અને સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે એઆઇની સલાહ સાચી નીકળી. આ મૃત દર્દીઓ ફરી જીવન પામ્યાં.

મશીન લર્નિંગ (એમએલ) શું છે?

  • મશીન લર્નિંગ(એમએલ) કમ્પ્યુટર સાયન્સની એક વિશેષ બ્રાંચ છે.
  • મશીન લર્નિંગ એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત એવી અપ્લિકેશન છે કે જેમાં મશીનને ડેટા આપવામાં આવે છે જેના પરથી મશીન જાતે જ પોતાની કામગીરી ‘શીખતું’ જાય છે.
  • સામાન્ય વાચક એટલું સમજી શકે કે મશીન લર્નિંગ એ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની એક આધુનિક એપ્લિકેશન છે.
  • તેમાં કોડ, પ્રોગ્રામ કે સોફ્ટવેર કરતાં ડેટા વધારે મહત્ત્વનો બને છે. તારણો તારવવા કે પરિણામોના પ્રિડિક્શન માટે મશીન લર્નિંગ તેના જંગી ડેટા પર અને કાર્યક્ષમ અલ્ગોરિધમ પર આધાર રાખે છે.
  • આ પ્રકારના મશીનને આવી તમામ કામગીરીઓ કરવા માટે કોઈ ખાસ, વિશિષ્ટ કોડ કે પ્રોગ્રામ આપ્યો ન હોવા છતાં પણ તે આપોઆપ ડેટા પરથી જ નવા ટાસ્ક શીખવાની અને કરવાની ક્ષમતા વિકસાવતું જાય છે.
  • ડેટા ડાયનેમિક હોવાથી જેમ જેમ વિશ્વાસપાત્ર ડેટા વધતો જાય, તેમ તેમ મશીન લર્નિંગની પ્રિડીક્શન કરવાની ક્ષમતા પણ વધતી જાય છે. ક્લાઉડ અને બિગ ડેટા સુલભ થતાં મશીન લર્નિંગ વધારે સરળ બનતું જાય છે.
  • મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ દ્વારા મશીન નવીન કામગીરીઓ લર્ન કરતું જાય છેયુસી બર્કલી સેટી ખાતે ડૉ વિશાલ ગજ્જર નામક ગુજરાતી એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પર પોસ્ટ ડોક્ટરલ રિસર્ચ કરી રહ્યા છે.
  • તેમણે ઑગસ્ટ, 2017માં યુસીબીના ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપ દ્વારા બ્રહ્માંડના જ્ઞાત-અજ્ઞાત સ્રોતોથી પૃથ્વી પર આવતાં કોસ્મિક રેડિયો એમિશનનો જંગી ડેટા મેળવ્યો હતો. પ્રણાલિકાગત પદ્ધતિથી તેમાંથી 15 એફઆરબી પરખ્યાં હતાં.
  • આ પછી ગેરી ઝાંગ નામના સ્કોલરે તે જંગી ડેટાની પુન: ચકાસણી કરવા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદ લીધી. મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ વડે રી-એનાલાઇઝ કરતાં તે ડેટામાંથી ઝાંગને 72 નવાં એફઆરબી મળ્યા.

અલ્ગોરિધમ

‘મશીન લર્નિંગ’ (એમએલ) માં તેનો અલ્ગોરિધમ (કલનવિધિ) મહત્ત્વનો છે.

અલ્ગોરિધમ (ઍલ્ગરિધમ) એટલે પ્રશ્ન કે સમસ્યાના ઉકેલ માટે આપેલ ક્રમબદ્ધ સૂચનાઓ. અલ્ગોરિધમ કોઈ પણ પ્રોબ્લેમને સોલ્વ કરવા માટે ક્રમાનુસાર સ્ટેપ્સનો સમૂહ છે.

કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં અલ્ગોરિધમનું વિશેષ મહત્ત્વ છે કારણ કે તે ડેટા પ્રોસેસિંગમાં જરૂરી ગણતરી અને રીઝનિંગ માટે ક્રમબદ્ધ સૂચનાઓ ધરાવે છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

મશીન લર્નિંગ, અલ્ગોરિધમ અને ન્યુરાલ નેટવર્ક

‘મશીન લર્નિંગ’ના પાયામાં વિવિધ સ્ટેટિસ્ટિકલ ટેકનિક્સ કે પદ્ધતિઓ દ્વારા કરાતી ડેટા એનાલિસિસ છે. તેના અલ્ગોરિધમ્સ પોતાના ડેટામાંથી જાતે જ લર્ન કરતા જાય છે. જેમ જેમ ડેટા વધતો જાય, મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ વધારે સરળતાથી શીખી શકે, અને ભૂલોની સંભાવના ઓછી થતી જાય.

મશીન લર્નિંગ થકી ઓબ્ઝર્વેશન, એનાલિસિસ, પેટર્ન લર્નિંગ અને ડિસિશન મેકિંગથી સમૃદ્ધ થયેલા અનુભવના સહારે સિસ્ટમ (કમ્પ્યુટર) નવી પરિસ્થિતિઓ કે નવી કામગીરી શીખી શકે છે.

અહીં આપણે ન્યુરાલ નેટવર્ક શું છે તે સમજી લઈએ. ટેકનિકાલિટી છોડી આપણે ન્યુરાલ નેટવર્કનો ખપ પૂરતો અર્થ સમજીશું. માનવીના બ્રેઇનમાં રહેલા ન્યુરોન એકબીજા સાથે કનેક્ટ થઈને એક કોમ્પ્લેક્સ નેટવર્ક ઊભું કરે છે, જેમાં ઇંફર્મેશન પ્રોસેસિંગ થાય છે. કમ્પ્યુટિંગ સિસ્ટમમાં ઇંટરકનેક્ટિંગ નોડ્સ વડે આવું આર્ટિફિશિયલ નેટવર્ક બનાવી શકાય છે, જેમાં ઇન્ફર્મેશન પ્રોસેસિંગ થઈ શકે છે. આવા આર્ટિફિશિયલ નેટવર્કને આર્ટિફિશિયલ ન્યુરાલ નેટવર્ક કહે છે. મનુષ્ય તેની બુદ્ધિશક્તિને પ્રતાપે ચીજ-વસ્તુઓ કે માહિતી-‌ડેટાને વર્ગીકૃત કરી શકે છે. વર્ગીકરણ કે ક્લાસિફિકેશન પણ ડેટા એનાલિસિસમાં અગત્ય ધરાવે છે. દા.ત. ઇમેજીસ (ફોટોગ્રાફ્સ) નું ક્લાસિફિકેશન. આવા ટાસ્ક માટે ન્યુરાલ નેટવર્ક ઉપયોગી છે. ન્યુરાલ નેટવર્ક પેટર્ન લર્નિંગમાં અને ક્લાસિફિકેશનમાં ખાસ ઉપયોગી છે.

સાદી ભાષામાં, જે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ ડેટાનું વર્ગીકરણ કરી શકે છે તે સિસ્ટમને ન્યુરાલ નેટવર્ક કહે છે. વળી તેનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર કોન્વોલ્યુશનલ ન્યુરાલ નેટવર્ક (સીએનએન) છે.

બ્રેઇન કેંસરના નિદાનના પ્રીડિક્શનમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવતાં ઇન્ટેલિજન્ટ મશીનનો રોલ વિચારીએ. આવું મશીન ન્યુરાલ નેટવર્કતેમજ મશીન લર્નિંગની મદદ લેશે અને જુદા જુદા પ્રકારના બ્રેઇન ‘એમઆરઆઇ’ પરથી બ્રેઇન કેંસરના રોગનું ડાયાગ્નોસિસ કરી શકશે. આવું મશીન તેની ‘કૃત્રિમ બુદ્ધિ’ની મદદથી, તેને આપવામાં આવેલા ડેટા પરથી સ્વયં કેન્સરના એમઆરઆઇને ચકાસી રિપોર્ટ તૈયાર કરી શકશે. તેના અલ્ગોરિધમ્સ એવા બનાવાયા છે કે તે ડેટા પરથી પોતાની જાતે નવા નવા એમઆરઆઇ એનાલાઇઝ કરતાં શીખતું જશે અને યોગ્ય કેસમાં બ્રેઇન કેંસરનું નિદાન કરતું જશે. જેમ જેમ એમઆરઆઇ રિપોર્ટ્સની સંખ્યા વધતી જશે, ડેટા વધતો જશે તેમ તેમ મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ વધારે ચોકસાઈથી રોગનું નિદાન કરતાં શીખતું જશે. આવાં ઇન્ટેલિજન્ટ મશીન ડૉક્ટરને રોગનું ઝડપી નિદાન કરવામાં મદદરૂપ થશે.

આપે આગળ વાંચ્યું તેમ, ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ – એફઆરબીને પરખવા માટે યુસી બર્કલી સેટી (યુએસએ) ના વિજ્ઞાનીઓએ મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમને ઉપયોગમાં લીધો, તો ‘માસિવ ડેટા’માંથી નવા ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ શોધી શકાયા!

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉચ્ચ અભ્યાસ ક્યાં?

  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) ના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટેના કોર્સ વિશ્વની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીઓ – જેમકે યુએસએની એમઆઇટી, સીએમયુ તથા સ્ટેનફોર્ડ – માં થઈ શકે છે.
  • યુકેની યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબરો (એડિનબર્ગ, સ્કોટલેંડ) તથા સિંગાપુરની નાન્યાંગ ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી (સિંગાપોર) પણ એઆઇના હાયર સ્ટડીઝ માટે વિખ્યાત છે.
  • અમેરિકાની મેસેચ્યુસેટ્સ યુનિવર્સિટી ઑફ ટેકનોલોજી (એમઆઇટી) માં સર્વ પ્રથમ ઇમોશનલ એઆઇ પર સંશોધન થયેલ.
  • કાર્નેગી મેલન યુનિવર્સિટી (સીએમયુ) એઆઇનો અંડરગેજ્યુએટ કોર્સ શરૂ કરનાર પ્રથમ  અમેરિકન યુનિવર્સિટી હતી.
  • સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો અભ્યાસ 1962માં શરૂ થયો. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં હાલ એઆઇ ઉપરાંત મશીન લર્નિંગ(એમએલ), નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (એનએલપી), એક્સ્પેરિમેંટલ રોબોટિક્સ આદિ સ્ટડી કરી શકાય છે.
  • યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલીની BAIR (બર્કલી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ રિસર્ચ) લેબ શ્રેષ્ઠ કક્ષાની એઆઇ લેબ છે.
  • ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો અભ્યાસ આઇઆઇટી મુંબઈ અને આઇઆઇટી ચેન્નાઈ, ઇંડિયન ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ સાયંસ (આઇઆઇએસસી) બેંગલુરુ અદિ સંસ્થાઓ ખાતે થઈ શકે છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: આજે અને ભવિષ્યમાં

ક્લાઉડ અને બિગ ડેટાના ઉદય સાથે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (આર્ટિફિશલ ઇન્ટેલિજન્સ) અને મશીન લર્નિંગનો ત્વરિત વિકાસ ઓર વેગીલો બન્યો છે.

આજે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો વ્યાપક ઉપયોગ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રોમાં, એજ્યુકેશન ક્ષેત્રે, કમ્મ્યુનિકેશન ક્ષેત્રે ટેલિકોમ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં, બેંકિંગ, એંટરટેઇનમેંટ આદિ ફિલ્ડમાં થાય છે. અમેરિકાની ગુગલ–આલ્ફાબેટ, ફેસબુક અને એમેઝોન જેવી કંપનીઓ આવનારા દિવસોમાં હજી એઆઇનો વધારે ઉપયોગ કરશે તે સ્પષ્ટ છે.

જો કે કેટલાક નિષ્ણાતો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિશે ‘હાઇપ’ને વધારે પડતો ચગાવેલો બતાવે છે. તેઓ માને છે કે એઆઇ પણ ડોટકોમ બબલ જેવો એક બબલ છે અને એઆઇનો બબલ ગમે ત્યારે ફૂટી જશે.

જો કે કમ્પ્યુટર અને આઇટી ફિલ્ડની કંપનીઓને આવી ટીકાની અસર થતી નથી.

અમેરિકાની કમ્પ્યુટર – સોફ્ટવેર ક્ષેત્રની આઇબીએમ કંપનીએ મશીન લર્નિંગ માટે વિશ્વભરમાં મશીન લર્નિંગ હબ (એમએલ હબ) ખોલ્યાં છે. અમેરિકા, કેનેડા, ચીન અને જર્મનીમાં એમએલ હબ શરૂ કર્યા પછી ભારતમાં પણ શ્રીગણેશ કર્યા છે. આઇબીએમનું ભારતનું પ્રથમ મશીન લર્નિંગ હબ બેંગલુરુ (બેંગલોર) માં ખુલ્યું છે. વળી આઇબીએમ અને આઇઆઇટી, મુંબઈએ એઆઇ રિસર્ચ માટે હાથ મિલાવ્યા છે.

અત્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું ગ્લોબલ માર્કેટ 200 બિલિયન ડોલર વટાવી ગયું છે. હેલ્થ કેર ક્ષેત્રે એઆઇ અને મશીન લર્નિંગ હજી ઘણા વધારે ઉપયોગી થઈ શકે તેમ છે. હાલ હેલ્થકેર સેક્ટરમાં એઆઇનું માર્કેટ માંડ દોઢ બિલ્યન ડોલરનું છે જે પાંચ-સાત વર્ષમાં 25 બિલિયન ડોલરને વટાવી જશે તેમ મનાય છે.

રેડિયોલોજી અને મેડિકલ ઇમેજીંગ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વરદાનરૂપ સાબિત થઈ છે. ટેલિમેડિસિન – ટેલિરેડિયોલોજી જેવી સેવાઓમાં એઆઇ અનિવાર્ય છે. મેડિકલ રોબોટિક્સ અને રોબોટિક સર્જરી હકીકત બની ચુકી છે. ઇન્ટેલ અને ફિલિપ્સ જેવી કંપનીઓ ડેટા-આધારિત એઆઇ દ્વારા હેલ્થકેર સોલ્યુશન આપવા કમર કસી રહી છે.  ભવિષ્યનાં નવાં મેડિકલ ગેજેટ્સ એઆઇ આધારિત હશે. તમે ઘરમાં હરતાં ફરતાં હો અને એક ખૂણામાં રહેલ એઆઇ મેડિકલ ડિવાઇસ તમારું બીપી, સુગર લેવલ, પલ્સ, હાર્ટ બીટ્સ મોનિટર કરતું રહે તે વાત શક્ય બની છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિશ્વને તથા  માનવજીવનને ધરમૂળથી પરિવર્તિત કરી દેશે તેવાં આસાર છે.

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

** * *** * **** ** * ** * * ** *

મધુસંચય-લેખ: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સથી ધરમૂળથી બદલાશે વિશ્વ તથા માનવજીવન : પરિશિષ્ટ (1)

  • માનવજીવનના બહુવિધ ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો વિસ્તરતો ઉપયોગ
  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના પિતા અમેરિકન કમ્પ્યુટર સાયન્ટિસ્ટ જહોન મેકકાર્થી
  • જહોન મેકાર્થી (યુએસએ) એ પ્રથમ વાર પ્રયોજ્યો શબ્દ ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ’
  • વિજ્ઞાન ઉપરાંત શિક્ષણ, દૂરસંચાર- સંદેશાવ્યવહાર, ટ્રાન્સપોર્ટ, મનોરંજન, હેલ્થ કેર તથા અન્ય વ્યાપાર ઉદ્યોગના ક્ષેત્રે એઆઇનો વ્યાપ
  • માનવબુદ્ધિ દ્વારા થતાં કાર્યો કરવા સક્ષમ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ
  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની ઇચ્છનીય ક્ષમતાઓમાં નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (એનએલપી), પેટર્ન લર્નિંગ, મોશન એંડ વિઝ્યુઅલ પર્સેપ્શન, રીઝનિંગ, ડિસિશન મેકિંગ, પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ, આદિ
  • માનવસહજ કામગીરી કરી શકે આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સ ધરાવનાર ‘ઇન્ટેલિજન્ટ’ મશીન
  • પોતાને ફીડ થતા ડેટામાંથી જાતે જ નવાં ટાસ્ક શીખતી જાય ‘મશીન લર્નિંગ’ ટેકનોલોજી
  • મનુષ્યના મગજની જેમ ઇંફર્મેશન પ્રોસેસિંગ-એનાલિસિસ-ડેટાના ક્લાસિફિકેશનનાં કામ સરળતાથી કરી શકે આર્ટિફિશિયલ ન્યુરાલ નેટવર્ક
  • ભવિષ્યમાં માનવીના રોજબરોજના સ્વાસ્થ્ય પર નજર રાખી શકે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ
  • એઆઇ અને મશીન લર્નિંગથી ત્વરિત ઇંવેસ્ટિગેશન – નિદાન – ચિકિત્સાથી સુધરશે હેલ્થ કેર સેવાઓ
  • ગુગલ – આલ્ફાબેટ, એમેઝોન, ફેસબુક, એપલ, માઇક્રોસોફ્ટ, આઇબીએમ, ઇન્ટેલ, ફિલિપ્સ આદિ વિશ્વની જાયન્ટ અગ્રણી કંપનીઓનો એઆઇમાં વધતો રસ
  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના હાયર સ્ટડી માટે વિશ્વની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીઓ એમઆઇટી, સીએમયુ, સ્ટેનફોર્ડ, યુસી બર્કલી ઇત્યાદિ

** * *** * **** ** * ** * * ** *

મધુસંચય-લેખ: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સથી ધરમૂળથી બદલાશે વિશ્વ તથા માનવજીવન : પરિશિષ્ટ (2)

  • આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ/ આર્ટિફિશલ ઇંટેલિજન્સ / એઆઇ: Artificial Intelligence / AI
  • જોહન મેકાર્થી / જહોન મેકકાર્થી / જહોન મેક્કાર્થી, કમ્પ્યુટર સાયંટિસ્ટ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા: John McCarthy (1927 – 2011), Computer scientist, USA
  • મશીન લર્નિંગ/એમએલ: Machine Learning / ML
  • મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ: Machine Learning Algorithm
  • મશીન લર્નિંગ હબ: Machine Learning Hub / MLH
  • ન્યુરાલ નેટવર્ક / આર્ટિફિશિયલ ન્યુરાલ નેટવર્ક: Neural Network / Artificial Neural Network
  • કોન્વોલ્યુશનલ ન્યુરાલ નેટવર્ક/ સીએનએન: Convolutional Neural Network
  • નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ / એનએલપી: Natural Language Processing / NLP
  • ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ / એફઆરબી: Fast Radio Burst / FRB
  • યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી / યુસી બર્કલી / યુસીબી: University of California, Berkeley / UC Berkeley / UCB,  California, United States of America
  • મેસેચ્યુસેટ્સ યુનિવર્સિટી ઑફ ટેકનોલોજી / એમઆઇટી:  Massachusetts Institute of Technology / MIT, Cambridge, Massachusetts, USA
  • કાર્નેગી મેલન યુનિવર્સિટી / સીએમયુ:  Carnegie Melon University / CMU, Pittsburgh, Pennsylvania, USA
  • સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી:  Stanford University, Stanford, California, USA
  • યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબરો, એડિનબર્ગ, સ્કોટલેંડ: University of Edinburgh, Edinburgh, Scotland, UK
  • નાન્યાંગ ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી, સિંગાપોર: Nanyang Technological University, Singapore
  • ડ્રાઇવરલેસ કાર / સેલ્ફ-ડ્રાઇવિંગ કાર / ઓટોનોમસ વેહિકલ: Driverless car / Self-Driving car / Autonomus Vehicle / AV

** * *** * **** ** * ** * * ** *

** આપ આ લેખ લોકપ્રિય ગુજરાતી બ્લૉગ ‘મધુસંચય’ પર વાંચી રહ્યા છો © હરીશ દવે **

*** * * ** * *** ** ** *** *** ** *** **** * * *** ** **

20 thoughts on “આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સથી ધરમૂળથી બદલાશે વિશ્વ તથા માનવજીવન

  1. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિશે વિકિપિડિયામાં વાંચ્યું હતું. ભાગ્યેજ થોડું સમજાયું. આપનો લેખ બે વાર વાંચ્યો હવે જરાતરા સમજાયું. બહુ જ કોમ્પ્લેક્ષ વિષય છે. આમ તો કોલર ઊંચો કરીને ઠાંસ મારું છું કે “હું ક્યાં ઘરડો થયો છું” પણ જ્યારે આઈ ફોન કે એપ કે કોમ્પ્યુટરની વાત આવે ત્યારે નાના નાના છોકરાંઓને મસકા મારવા પડે. કહેવું પડે કે દીકરા ઘરડો થયો.
    તમે સરળ ભાષામાં વૈજ્ઞાનિક લેખો આપો છો તો અમે થોડું સમજી શકીયે. આભાર દવે સાહેબ.

    Like

  2. માનનીય દવે સાહેબ,
    આપના બ્લોગના આર્ટિકલ્સ જ્ઞાનવર્ધક અને રોચક હોય છે. સરળ ભાષામાં લખાયેલા લેખો વિષયની છણાવટ કરે છે એટલું જ નહીં પ્રચુર માહિતી પૂરી પાડે છે. આપના અન્ય બ્લોગ અનુપમા, અનામિકા આદિ વાંચવાની પણ મઝા આવે છે. આપ ના બ્લોગ ગુજરાતી નેટ પર નોખી જ ભાત પાડે છે. આભાર.

    Like

  3. હરીશભાઈ, વિજ્ઞાનને સરળ શબ્દોમાં આપ ખુબ ખૂબી પૂર્વક રજુ કરી રહ્યા છો. અમો કૃષિ યુનિવર્સીટી, જુનાગઢ ખાતે કોમ્યુનીટી રેડીઓ સ્ટેશન શરુ કર્યું છે. નોન પ્રોફિટ, શૈક્ષણિક હેતુ માટેના આ એફ એમ રેડીઓ સ્ટેશન દ્વારા કૃષિ, પશુપાલન, વિજ્ઞાન, ઈતિહાસ, સ્વાસ્થ્ય, ખોરાક, લોક સંગીત, સાહિત્ય વગેરે પર પ્રસારણ કરી રહ્યા છીએ. આપના બ્લોગના વિજ્ઞાન વિષયોને પણ થોડા શાબ્દિક ફેરફારો કરી (પ્રસારણ ને અનુરૂપ) પ્રસારિત કરવાની ઈચ્છા છે. આપની અનુમતિ જોઈએ. આનો એક નમુનો આપને મોકલું. આપનો ઈમેઈલ મોકલશો.
    પ્રો વીરેન્દ્ર ભટ્ટ

    Like

    1. માનનીય પ્રોફેસર વીરેન્દ્રભાઈ,

      ‘મધુસંચય’ ની મુલાકાત બદલ આભાર.

      આપને લેખોમાં રસ પડ્યો છે તે બાબતે મને ખુશી થાય છે. સંપર્ક માટે મારું ઇ મેઇલ આઇ-ડી મારા પ્રત્યેક બ્લૉગ પર જમણા કૉલમમાં લખેલ હોય છે.

      આપ મને મેઇલ કરશો તો આપની વાત અંગે આપણે વિચાર વિનિમય કરી શકીએ. આપનો/ આપની સંસ્થાનો ફોન નંબર મળશે તો વાતચીત ત્વરિત થઈ શકે ખરી. ધન્યવાદ.

      Like

    2. સૌ વાચકમિત્રોને વિનંતી કે મારા સંપર્ક માટે મારા પ્રત્યેક બ્લૉગ પર ઇ મેઇલ આઇ-ડી દર્શાવેલ છે.
      વળી પ્રત્યેક બ્લૉગના ‘પરિચય’ અથવા ‘સ્વાગત’ પેઇજ પર પણ આપને મારું ઇ મેઇલ આઇ-ડી મળશે.

      Like

Please write your Comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s